مىافتد كه ضوء منتقل است . و صوت نيز انتقال ندارد ؛ بلكه چون صوت موجود مىشود ، مجاور صوت « 1 » متكيف به كيفيت صوت مىگردد . بعد آن مجاور مجاور ، متكيف به كيفيت صوت مىشود « 2 » تا آنكه به حسب شدّت صوت و ضعف آن به حدّى از حدود مىرسد . و اين بحث در فصل مسموعات ذكر كرده شده است .
و دليل حكما بر امتناع انتقال اعراض آن است كه : اگر انتقال عرض از محلّى به محلّى ديگر جائز باشد ، حال خالى از اين نبود كه عرض در حالت انتقال يا در منتقل عنه باشد يا در منتقل إليه بود ، يا نه در منتقل عنه باشد و نه در منتقل إليه بود . اگر در منتقل عنه باشد ، حينئذ در حالت انتقال نبود ، بلكه در حالتى باشد كه آن قبل الانتقال است . و اگر در منتقل إليه بود ، آن هنگام نيز در حالت انتقال نباشد ، بلكه در حالتى بود كه آن بعد الانتقال « 3 » است . و اگرنه در منتقل عنه باشد و نه در منتقل إليه بود ، قيام عرض به عرض لازم شود . و اگر در غير منتقل عنه و منتقل إليه بود ، كلام أوّل بعينه بازگردد و همان فساد لازم آيد . « 4 »
و در اين دليل بحث است . زيرا كه تحقق زوال از منتقل عنه و تحقق حصول در
هامش
( 1 ) . ش : و آن هواست .
( 2 ) . ش : يعنى هوا متكيف به كيفيت صوت مىگردد .
( 3 ) . اصل : لانتقال .
( 4 ) . دليل ديگر آنكه : انتقال عبارت است از حصول در حيّزى بعد از حصول در حيّز ديگر . و اين تنها در مورد متحيّزات متصور است .
خواجه اين دليل را ردّ كرده و خود برهانى ديگر بر امتناع انتقال اعراض اقامه مىكند . او مىگويد : « نفى الانتقال بمعنى الحصول فى حيّز بعد الحصول فى غيره من الأحياز عن الأعراض لا يحتاج الى بيان . فإنّ العاقل لا يمكن أن يتخيّله فضلا عن أن يدّعيه . و المطلوب هاهنا هو نفى الانتقال عنها بمعنى الحصول فى محلّ بعد الحصول فى محلّ غير ذلك . و هو لم يتعرّض لذلك أصلا . و البرهان عليه : أنّ العرض هو الموجود الّذي لا يتحقق وجوده الشخصى إلّا بما يحلّ فيه . و الشيء المحتاج فى وجوده الشخصى إلى علّة لا يمكن أن يحتاج إلى علّة مبهمة . لأنّ المبهم لا يكون من حيث هو مبهم موجودا فى الخارج ، و ما لا يكون موجودا فى الخارج لا يفيد وجودا فى الخارج بالبديهة . فالعرض إذن لا يتحقق وجوده إلّا بمحلّ بعينه يتحقق به وجوده الشخصى و يبطل بتبدّله ذلك الوجود ، و لذلك يمتنع انتقاله عنه » . ر . ك . تلخيص المحصّل ، ص 178 .