شود ؛ و محمول بالذات ، محمولى است كه در عروض بر موضوع نياز به وساطت چيز ديگر نداشته باشد .
عدهاى در بحث از « واسطه در عروض » با آوردن مثال « كشتى و شخص » گفتهاند كه : « در اينجا مىگوييم كه واسطهى در عروض در كار آمده است ، و گاهى وقتها هم مىگويند « حيثيّت تقييديّه » .
( استاد مطهرّى ، مرتضى ، شرح مبسوط منظومه ( 1 ) ، انتشارات حكمت ، چاپ ششم ، 1369 ، صص 89 - 90 ) . امّا يكى دانستن حيثيّت تقييّديه با واسطه در عروض ، وجه صحيحى ندارد . زيرا در واسطه در عروض محمول بر موضوع حمل مىشود چون قبل از آن بر چيزى ديگرى كه با موضوع نسبتى دارد حمل مىشود : فرض كنيم : « الف » با « ب » نسبتى دارد ( و شيخ مىگويد اين نسبت دو جور است : ( 1 ) از هم جدا باشند ولى نسبت داشته باشند ، مثل كشتى و كسى كه در كشتى نشسته است ، و ( 2 ) از هم جدا نباشند ، مثل خوشهى انگور و درخت انگور ؛ پاراگراف 492 و يادداشت شمارهى 420 . ) و « ج » بر « الف » حمل مىشود چون قبل از آن بر « ب » حمل مىشود . اين واسطه در عروض است ، ولى بههرحال « ج » بر خود « ب » حمل مىشود . امّا در حيثيّت تقييديه محمول بر خود موضوع حمل نمىشود بلكه بر « موضوع به علاوهى يك قيد » حمل مىشود ، و آن قيد جزء موضوع قضيّه محسوب مىشود و در قضيه ظاهر مىگردد . فرض كنيم « ج » محمول است ؛ و « ب » موضوع و « الف » قيد موضوع است ، در اينجا « ج » نه بر خود « ب » ، بلكه بر « ب + الف » حمل مىشود . بنابراين اگرچه گفتيم حيثيّت تعليليه همان واسطه در ثبوت است ، با اينحال حيثيّت تقييديّه غير از واسطه عروض است .
پس اين بحث ، بحث تفكيك بين محمول بالذّات و محمول بالعرض است ، به اصطلاح دوّم . طبق اين اصطلاح ، محمول بالذّات بر موضوع خود به خاطر خود موضوع حمل مىشود . امّا محمول بالعرض بر موضوع خود از آن جهت حمل مىشود كه قبل از آن بر چيزى غير از آن حمل مىشود . محمول بالذّات به اين معنى با حيثيّت تعليليه و واسطه در ثبوت مىتواند بيان شود ، ولى محمول بالعرض ، همان واسطه در عروض است و با حيثيّت تقييديّه نمىسازد .
( 420 ) - روشن است كه در واسطه در عروض ، دو موضوع داريم : موضوع حقيقى ، و موضوع مجازى . در مثال كشتى و انسان ، و در مثال درخت انگور ، كشتى و خوشههاى انگور ، موضوعات اصلى ، و انسان و درخت انگور موضوعات مجازىاند . ابن سينا مىگويد گاهى موضوع اصلى و موضوع مجازى باهم متصلّاند ، مانند : درخت انگور و خوشهى انگور ؛ و گاهى اين دو از هم جدا هستند ، مانند : كشتى و انسان .
( 421 ) - اين اصطلاح سوّم حمل و محمول بالذّات و بالعرض است : هرگاه محمول از موضوع خود اعمّ باشد ، محمول بالذات است ، و هرگاه موضوع از محمول اعمّ باشد ، آن محمول ، محمول بالعرض ناميده مىشود . بنابراين اصطلاح ، « وجود » در تمام قضاياى فلسفى محمول بالعرض است ، زيرا « وجود » بر هر موضوعى حمل شود ، اعمّ از آن موضوع است .
( 422 ) - اين اصطلاح چهارم محمول بالذّات و محول بالعرض است . شايد بسيارى از خوانندگان عزيز بين اين اصطلاح و اصطلاح دوم - كه در يادداشت شمارهى 419 و متن مربوط به آن توضيح داده شد - خلط كنند . فرق اين دو اصطلاح اين است كه در اصطلاح دوّم ملاك ، اولويّت حمل است و در اين اصطلاح
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 589
مساهمون: أبو علي سينا
ص٥٨٩