توضيح ابهام موجود در كلمات ارسطو را از بين مىبرد .
( 344 ) - مطالب اين فصل ، از فصول 14 ، 15 ، 16 ، و 17 از مقالهى اوّل انولوطيقا الاواخر ارسطو گرفته شده است .
اهمّ مطالب اين فصل به شرح زير است :
1 - شكل اوّل از اشكال اربعه از سه جهت صحيحترين اشكال قياس است و در توليد يقين نسبت به شكلهاى ديگر قياس اولويّت دارد ؛ جهت اول اين است كه شكل اول به صورت بالفعل برهان لمّ را افاده مىكند ، امّا شكلهاى ديگر اين برهان را به صورت بالقوّه افاده مىكنند . جهت دوم اين است كه شكل اوّل خودبهخود بيّن است ، يعنى انتاج آن خودبهخود بديهى است و نياز به استدلال ديگرى ندارد .
جهت سوّم اين است كه اگر اكتساب « حدّ » با قياس امكان داشته باشد ، آن قياس فقط مىتواند به صورت شكل اوّل تأليف شود .
2 - ارسطو در انولوطيقا الاواخر ، گفته است كه تحليل قياسهاى شكل دوّم و شكل سوّم به مقدّمات بدون وسط ( يعنى : مقدّمات بديهى ) از طريق شكل اوّل امكان دارد . ابن سينا اشكالى را دربارهى اين سخن ارسطو مورد بحث قرار داده است ، محور اصلى استدلال در انتقاد از ارسطو ، در اين خصوص ، اين است كه : قياسهايى را كه نتيجهى آنها قضيهى سالبه است امكان ندارد به مقدّمات بدون وسط تحليل شوند . - يادداشت شماره 361 پس از اين .
3 - بحث دربارهى دو نوع جهل : ( 1 ) جهل بسيط ، كه عدم علم است ، و با قياس كسب نمىشود ؛ و ( 2 ) جهل مركّب ، كه عبارت است از عدم علم به واقع به علاوهى علم متضاد با واقع . به عقيدهى ابن سينا ، به تبع ارسطو ، اين نوع جهل گاهى با قياس و استدلال كسب مىشود . اين مطلب در فصل 16 از مقالهى اول انولوطيقا الاواخر مطرح شده است . همچنين ابن سينا اعتقاد دارد كه گاهى قياسى كه جهل مركّب توليد مىكند از مقدّمات داراى وسط ( يعنى : مقدّماتى كه خودبهخود بديهى و بيّن نيستند ) تشكيل مىشود . اين بحث نيز در فصل 17 از مقالهى اوّل انولوطيقا الاواخر آمده است .
اين فصل از پيچيدهترين فصلهاى « برهان شفاء » است . تمام مباحث آن ، در سه محور مذكور ، فرا منطقى
) lacigoL - ateM (
است . متون كلاسيك و قديم منطق ، بهويژه منطق ارسطو و منطق شفاء ، در صناعات برهان و جدل و مغالطه سرشار از بحثهاى معرفت شناختى است . جاى تأسف فراوان است كه اين متون گرانقدر اينچنين مورد غفلت ، و حتّى در كمال نادانى گاهى مورد تنفّر ، قرار گرفتهاند . هنوز بسيارى از دانشگاهيان ما ، « ارسطوئى ! » بودن يك مطلب را دالّ بر خرافى و غير علمى بودن آن مىدانند ! اين در حالى است كه هنوز بسيارى از نوشتههاى ارسطو ، بو على سينا و . . . به زبان فارسى ترجمه نشده و مورد دقّت و پژوهش علمى قرار نگرفته است .
( 345 ) - - فصل 14 از مقالهى اول انولوطيقا الاواخر .
( 346 ) - زيرا شكل دوّم با توجه به شروط خاص انتاج آن هرگز نتيجهى ايجابى ، و شكل سوّم نتيجهى كلّى توليد نمىكند . و فقط شكل اوّل است كه قادر است همزمان نتيجهى كلى و ايجابى توليد كند .
( 347 ) - يعنى در شكل دوّم ، معلول به تبع علت براى حد اصغر ثابت نمىشود ؛ بلكه علت بر حد اصغر ثابت مىشود ولى معلول از علت تبعيت نمىكند تا اينكه به تبع آن بر حد اصغر ثابت شود ، بلكه جاى