معلول و علت در كبرى تغيير مىكند و در واقع علت ، تابع و معلول ، متبوع آن مىگردد . به زودى ، ان شاء الله ، پس از اين به هنگام تفسير اين پاراگراف معانى اين اصطلاحات و اصل مطلب بيشتر از اين روشن خواهد شد . - يادداشت شمارهى 349 پس از اين .
( 348 ) - يعنى در مقدمهى صغراى شكل سوّم علت بر حدّ اصغر حمل نمىشود .
( 349 ) - در اين پاراگراف ، ابن سينا ، درصدد بيان اين نكته است كه شكل اول براى اقامهى « برهان لمّ » نسبت به اشكال ديگر مناسبت بيشترى دارد . روشن است كه حد اوسط در هر برهانى علّت تصديق به نتيجه است ؛ و در برهان لمّ ، حدّ اوسط علاوه بر آنكه علّت تصديق به نتيجه است ، علّت ثبوت الاكبر للاصغر ( يعنى : نتيجه ) در خارج و نفس الامر نيز است . [ - فصل هفتم از مقالهى اوّل برهان شفاء . ] بنابراين منظور ابن سينا از اصطلاح « علّت » در اين پاراگراف ، « حدّ اوسط » است . و از آنجا سخن ، در اينجا ، بر سر اقامهى « برهان لمّ » است ، بنابراين منظور از عليّت و علّت فقط علّت تصديق نيست بلكه منظور علّت تصديق به علاوهى علّت وجود است . امّا اگر منظور از علّت ، حدّ اوسط است ؛ پس منظور از « معلول » چيست ؟ « معلول » در اصل همان « بودن حدّ اكبر براى حدّ اصغر » ، يعنى : « نتيجه » ، است . امّا از بيان ابن سينا برمىآيد كه گويا منظور وى از « معلول » در اينجا خود « حدّ اكبر » است ؛ حتّى اگر منظور وى چنين باشد ، در اصل مطلب تفاوت نمىكند .
محور اصلى استدلال ابن سينا در خصوص بيشتر مناسب بودن شكل اوّل با اقامهى « برهان لمّ » چنين است : در شكل اوّل در مقدّمهى صغرى علّت ( حدّ اوسط ) بر حدّ اصغر حمل مىشود و در مقدّمهى كبرى معلول ( حدّ اكبر ) بر علّت حمل مىشود و در نتيجه با حذف علت ، معلول بهطور مستقيم بر حدّ اصغر حمل مىگردد و اين جريان نسبت به جريانهاى انجام شده در شكل دوّم و شكل سوّم طبيعىتر است ؛ زيرا معلول از آن جهت بر حدّ اصغر ثابت مىشود كه علّت بر حدّ اصغر ثابت است :
امّا در شكل دوّم جريان « معلول » در ثبوت بر حدّ اصغر تابع ثبوت « علّت » بر حدّ اصغر نيست ؛ زيرا در اين شكل هرچند در مقدمهى صغرى علت بر حدّ اصغر ثابت است ، با اينحال در مقدّمهى كبرى به جاى آنكه معلول بر علّت ( يعنى : حدّ اكبر بر حدّ اوسط ) ثابت باشد - و به اين ترتيب جريان سير طبيعى خود را طىّ كند - علت بر معلول ثابت است :
مشاهده مىشود كه گويى « ب » ( يعنى : حدّ اوسط ) در خارج جريان قرار گرفته است ، زيرا ثبوت حد اكبر ( معلول ) بر حد اصغر بهطور مستقيم انجام مىشود و نه پس از ثبوت « ب » ( يعنى : حدّ اوسط ) بر
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 567
مساهمون: أبو علي سينا
ص٥٦٧