شديد ، و اين ناسخ ( عليكم أنفسكم ) مىباشد .
و سعيدى گفته : هيچ منسوخى بيش از فرمودهء خداى تعالى :
( قُلْ ما كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ . . . )
« 1 » باقى نمانده است ، كه شانزده سال ماند تا اينكه اوّل سورة الفتح در سال صلح حديبيه نسخ شد .
و هبة اللّه بن سلامة الضرير دربارهء فرمودهء خداى تعالى :
( وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ . . . )
« 2 » گفته بود : از اين جمله كلمهء ( و أسيرا ) نسخ شده است ، و منظور أسير مشركين مىباشد ، پس چون كتاب بر او خوانده مىشد دخترش مىشنيد ، وقتى به اينجا رسيد دخترش گفت : اى پدر خطا كردى ، گفت : چطور ! جواب داد : مسلمانان اجماع دارند كه أسير غذا داده مىشود و نمىگذارند از گرسنگى بميرد ، پس گفت : راست مىگويى .
و شيذله در البرهان گفته : نسخ ناسخ جايز است كه ناسخ منسوخ گردد ، مانند فرمودهء خداى تعالى :
( لَكُمْ دِينُكُمْ وَ لِيَ دِينِ )
« 3 » ، آن را فرمودهء خداى تعالى :
( فَاقْتُلُوا - الْمُشْرِكِينَ )
« 4 » نسخ كرد ، و سپس اين آيه با فرمودهء خداى تعالى :
( حَتَّى يُعْطُوا - الْجِزْيَةَ )
« 5 » نسخ گرديد . چنين گفته ، ولى از دو جهت در آن نظر است :
وجه اول : قبلا اشاره شد .
وجه دوم : فرمودهء خداى تعالى :
( حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ )
« 6 » مخصّص آيه است نه ناسخ آن ، البته مىتوان مثال ديگرى براى آن آورد : آخر سورة المزمّل كه ناسخ اوّل سوره است و منسوخ به وجوب نمازها .
و فرمودهء خداوند :
( انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا )
« 7 » كه ناسخ آيات دست برداشتن از كفار ، و منسوخ به آيات عذر مىباشد .
و ابو عبيد از حسن و ابو ميسره آورده كه گفتند : در سورة المائدة منسوخى نيست . ولى اشكال مىشود به آنچه در مستدرك از ابن عبّاس آمده كه فرمودهء خداوند :
( فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ )
« 8 » منسوخ است به فرمودهء خداوند :
( وَ أَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ )
« 9 » .
و ابو عبيد و ديگران از ابن عبّاس آوردهاند كه گفت : اولين چيزى كه از قرآن نسخ شد آيهء قبله و سپس آيهء روزهء نخستين بوده است .
هامش
( 1 ) . احقاف ، 9
( 2 ) . انسان ، 8
( 3 ) . كافرون ، 6
( 4 ) . توبة ، 5
( 5 ) . توبة ، 29
( 6 ) . توبة ، 29
( 7 ) . توبة ، 41
( 8 ) . مائدة ، 42
( 9 ) . مائدة ، 49