حكمت برداشتن تلاوت و باقى گذاردن حكم چيست ؟ و بهتر نبود كه تلاوت هم باقى بماند تا عمل به حكم آن با ثواب تلاوتش جمع گردد ؟
مؤلّف فنون جواب داده : اين كار بدين جهت است كه مقدار اطاعت و فرمانبردارى اين امّت كه در جانفشانى به راه گمان مبادرت ورزند ، و طريق قطعى براى حكم طلب ننمايند ، و با كمترين اشارهاى سرعت مىكنند همچنانكه حضرت - خليل عليه السلام در ذبح فرزندش سبقت نمود به جهت خوابى كه ديده بود ، و خواب پايينترين راه وحى است . و مثالهاى اين نوع بسيار است . ابو عبيد گفته : حديث كرد ما را اسماعيل بن ابراهيم ، از ايّوب از نافع از ابن عمر كه گفت : كسى از شما نگويد :
همهء قرآن را فرا گرفتم ، از كجا مىداند همهاش را ! قرآن بسيارى از او رفته است ، ولى بگويد : آنچه از قرآن آشكار شد فرا گرفتم .
و نيز گفته : ابن أبى مريم برايمان حديث آورد از أبو لهيعه از ابو الاسود ، از عروة بن الزبير ، از عايشه كه گفت : سورة الاحزاب در زمان پيغمبر صلّى اللّه عليه ( و آله ) - و سلّم دويست آيه خوانده مىشد ، پس هنگامى كه عثمان مصحفها را نوشت جز آنچه اكنون موجود است از آن بدست نياورد .
و گفته : حديث آورد براى ما اسماعيل بن جعفر از مبارك بن فضاله ، از عاصم بن - أبى النّجود ، از زرّ بن حبيش كه گفت : أبىّ بن كعب به من گفت : چقدر سورة الاحزاب را مىشماريم ؟ گفتم : هفتاد و دو يا سه آيه ، گفت : معادل سورة البقرة بود ، و در آن سوره آيهء رجم خوانده مىشد ، گفتم : آيهء رجم كدام است ؟ گفت : « إذا زنا الشيخ و الشّيخة فارجموهما البتّه نكالا من اللّه و اللّه عزيز حكيم » .
و نيز گفته : حديث كرد ما را عبد اللّه بن صالح ، از ليث ، از خالد بن يزيد ، از سعيد بن أبى هلال ، از مروان بن عثمان ، از ابو أمامة بن سهل كه خالهاش گفت : رسول - خدا صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم آيهء رجم را به ما آموخت . « الشيخ و الشّيخة فارجموهما البته بما قضيا من اللّذة » .
و گفته : حديث آورد براى ما حجّاج از ابن جريح از ابن أبى حميد ، از حميده دختر أبو يونس كه گفت : پدرم در سنّ هشتاد سالگى از مصحف عايشه برايم خواند :
« إنّ اللّه و ملائكته يصلّون على النّبىّ يا أيّها الّذين آمنوا صلّوا عليه و سلّموا تسليما ، و على الّذين يصلّون الصفوف الأول » ، گفته : اين پيش از آن بود كه عثمان مصحفها را تغيير دهد .
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — صفحة 83
مساهمون: جلال الدين السيوطي
ص٨٣