ساكنان آسمان كه ضمير به آنها برمىگردد از ماه بيشتر است ، چنين تعبير آمده .
و ابن الانبارى گفته : گويند كه چهرهء ماه براى اهل آسمانها روشنايى مىدهد و پشت آن براى اهل زمين ، لذا خداوند تعالى فرموده : ( فيهنّ ) چون بيشتر نور آن براى اهل آسمان مىدرخشد .
و از همينگونه است مقدم داشتن غيب بر شهادت در فرمودهء خداوند :
( عالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ )
« 1 » ، چون علم به آن بالاتر است ، امّا
( فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى )
« 2 » به منظور رعايت فاصله است .
چهارم : مناسبت ، و آن يا تناسب متقدّم با سياق كلام است ، مانند فرمودهء خداوند :
( وَ لَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَ حِينَ تَسْرَحُونَ )
« 3 » ؛ زيرا كه زيبايى شتران هر چند كه در هر دو حالت استراحت و راه انداختن هست ، و ليكن حالت استراحت دادن - كه هنگام بازگرداندن آنها آخر روز از چراگاه است - بيشتر افتخارانگيز مىباشد ، چون شكمهاى شتران پر است ، و حالت بيرون راندن آنها به سوى چراگاه در اوّل روز زيباييش كمتر از حالت اول است ، چون شكمشان پايين و گرسنهاند ، و نظير اين است فرمودهء خداوند :
( وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا )
« 4 » كه اسراف را مقدم داشته ، چون اسراف در انفاق مىباشد .
و فرمودهء خداوند :
( يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً )
« 5 » ؛ چون با اولين برق زدن صاعقهها نيز واقع مىشوند ، و باران نمىبارد مگر بعد از برقهاى پى در پى .
و فرمودهء خداوند :
( وَ جَعَلْناها وَ ابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ )
« 6 » كه مادر را بر فرزند مقدم داشت چون سياق در ياد مادر بود كه پيشتر فرموده :
( وَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها )
« 7 » ، و لذا فرزند را در جاى ديگر مقدم داشته كه :
( وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَ أُمَّهُ آيَةً )
« 8 » ، و ياد موسى كه در آيهء پيش از اين آمده به آن حسن مىدهد .
و فرمودهء خداوند :
( وَ كُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَ عِلْماً )
« 9 » حكم را جلوتر آورده با اينكه علم پيش از آن است ، چون سياق در آن است كه در اوّل آيه فرموده :
( إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ )
« 10 » .
و يا مناسبت لفظى كه از مادّهء تقدم يا تأخر است ، مانند فرمودهء خداوند :
هامش
( 1 ) . زمر ، 46
( 2 ) . طه ، 7
( 3 ) . نحل ، 6
( 4 ) . فرقان ، 67
( 5 ) . روم ، 24
( 6 ) . انبياء ، 91
( 7 ) . انبياء ، 91
( 8 ) . مؤمنون ، 50
( 9 ) . انبياء ، 79
( 10 ) . انبياء ، 78