و از قتاده دربارهء فرمودهء خداى تعالى : ( إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَ رافِعُكَ إِلَيَّ ) « 1 » آورده كه گفت : اين از باب مقدّم و مؤخر است ، يعنى : « انى رافعك الىّ و متوفّيك » . و از عكرمه آورده كه در مورد فرمودهء خداوند متعال : ( لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ ) « 2 » گفت : اين از باب تقديم و تأخير است ، مىفرمايد : « لهم يوم - الحساب عذاب شديد بما نسوا » . و ابن جرير از ابن زيد آورده كه دربارهء فرمودهء خداى تعالى : ( وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا ) « 3 » گفت : اين آيه مقدم و مؤخر است ، چنين است : « أذاعوا به الّا قليلا منهم ، و لو لا فضل اللّه عليكم و رحمته لم ينج قليل و لا كثير » . و از ابن عباس دربارهء فرمودهء خداى تعالى : ( فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً ) « 4 » آورده كه گفت : اگر خداى را مىديدند كه ديده بودند ، هرآينه گفتند : « جهرة أرنا اللّه » گفته : اين مقدم و مؤخر است . ابن جرير گفته : منظور ابن عباس اين است كه سؤال آنها آشكار و ( جهرة ) بوده . و از اين گونه است فرمودهء خداوند : ( وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها ) « 5 » ، بغوى گفته : اين اوّل قصه است ، هر چند كه در تلاوت مؤخر شده . واحدى گفته : اختلاف دربارهء قاتل پيش از كشتن گاو بوده ، و بدين جهت در كلام مؤخر افتاد كه چون خداى تعالى فرمود : ( إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ . . . ) « 6 » مخاطبين مىدانستند كه كشتن گاو جز براى اين نيست كه دلالت كند بر قاتلى كه شخصش بر آنها پوشيده است ، پس چون علم به اين معنى در دلهاى ايشان استقرار يافت در پى آن فرمود : ( و آن هنگام كه كسى را كشتيد و دربارهء آن يكديگر را متهم نموديد « 5 » پس از موسى كسب تكليف كرديد ، او گفت : ( خداوند شما را امر مىفرمايد كه گاوى بكشيد « 6 » . و از اين گونه است : ( أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ ) « 9 » كه در اصل « هواه الهه » بوده ، چون كسى كه خدايش را مورد توجه قرار دهد مذموم نيست ، پس مفعول دوم را به منظور عنايت به آن مقدم داشت . و فرمودهء خداوند : ( وَ الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى * فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى ) « 10 » بنا بر تفسير
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى )ج ٢ — صفحة 42
مساهمون: جلال الدين السيوطي
ص٤٢
هامش
( 1 ) . آل عمران ، 55
( 2 ) . ص ، 26
( 3 ) . نساء ، 83
( 4 ) . نساء ، 153
( 5 ) . بقرة ، 72
( 6 ) . بقرة ، 67
( 9 ) . فرقان ، 43
( 10 ) . اعلى ، 4 و 5