چند تذكر :
گاهى فواصل در يك جا جمع مىشود ؛ و بين آنها اختلاف ايجاد مىگردد ، مانند اوايل سورة النحل كه خداى تعالى به ذكر أفلاك آغاز فرموده كه :
( خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ )
« 1 » ، سپس از آفرينش انسان از نطفه ، و بعد از خلقت چهارپايان ، و آنگاه شگفتيهاى گياه سخن گفته ، و فرموده :
( هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ * يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّيْتُونَ وَ النَّخِيلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
- او است خدايى كه از آسمان آبى فروريخت كه آشاميدن از آن است و درختان پرورش دهيد ، براى شما زراعتها و درختهاى زيتون و نخلهاى خرما و تاكهاى انگور همىروياند ، و از هر ميوهاى بپرورد ، در اين كار نشانهاى بر قدرت خداوند براى كسانى كه تفكر كنند پديدار است « 2 » ، كه مقطع اين آيه را تفكر قرار داد ؛ زيرا كه استدلال به پديد آمدن انواع مختلفى از گياهان بر وجود خداى قادر مختار است ، و چون در اينجا گمان اين سؤال هست كه : چرا جايز نباشد كه مؤثر در پرورش گياهان طبيعت فصلها و حركتهاى ماه و خورشيد باشد ، و دليل جز با جواب از اين سؤال تمام نمىگردد ، جاى تفكّر و نظر و تأمل باقى بود ، پس خداوند به دو وجه از اين پندار پاسخ گفت :
اول : اينكه تغييرات عالم پايين به احوال حركتهاى افلاك مربوط است ، پس آيا آن حركات چگونه پديدار شده ؟ اگر به سبب افلاك ديگرى است كه تسلسل لازم مىآيد ، و اگر از آفريدگار حكيم بدانيم ، پس اقرار به وجود خداى تعالى انجام گرفته است ، و همين است مراد از فرمودهء خداوند :
( وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
- و براى شما شب و روز و خورشيد و ماه را مسخر نمود ، و ستارگان به أمر او مسخّرند ، براستى كه در اين كار آيات و نشانههايى از قدرت الهى است براى كسانى كه تعقل كنند ) « 3 » ، پس مقطع اين آيه را تعقل قرار داد ، انگار گفته باشد : اگر عاقل هستى بدانكه تسلسل باطل است ؛ پس بايد كه حركتها به يك حركت منتهى گردد كه ايجادكنندهء آن حركت ندارد ، و او خداى قادر مختار است .
هامش
( 1 ) نحل ، 3
( 2 ) نحل ، 10 و 11
( 3 ) نحل ، 12