( وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَ أَجَلٌ مُسَمًّى ) « 1 » . سىام : جايگزين كردن ظاهر به جاى ضمير ، مانند : ( وَ الَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ ) « 2 » ، و همچنين است آيهء كهف « 3 » . سى و يكم : واقع شدن « مفعول » به جاى « فاعل » ، مانند فرمودهء خداوند : ( حِجاباً مَسْتُوراً ) « 4 » ، ( كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا ) « 5 » ، يعنى : ساترا ، و آتيا . سى و دوم : واقع شدن « فاعل » به جاى « مفعول » ، مانند : ( فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ ) « 6 » ، ( مِنْ ماءٍ دافِقٍ ) « 7 » . سى و سوم : فاصله بين موصوف و صفت ، مانند : ( أَخْرَجَ الْمَرْعى * فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى ) « 8 » در صورتى كه « أحوى » را صفت « المرعى » إعراب كنيم ، يعنى حال باشد . سى و چهارم : واقع نمودن حرفى به جاى ديگرى ، مانند : ( بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها ) « 9 » كه در اصل « اليها » مىباشد . سى و پنجم : تأخير انداختن وصف غير أبلغ ، و مقدم داشتن أبلغ ، و از اين گونه است : ( الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ) ، ( رَؤُفٌ رَحِيمٌ ) « 10 » ، زيرا كه رأفت از رحمت بليغتر است . سى و ششم : حذف فاعل و نيابت دادن مفعول ، مانند : ( وَ ما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزى ) « 11 » . سى و هفتم : آوردن هاء سكت ، مانند : ( مالِيَهْ ) « 12 » ، ( سُلْطانِيَهْ ) « 13 » ، ( ما هِيَهْ ) « 14 » . سى و هشتم : جمع بين مجرورها ، مانند : ( ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً ) « 15 » كه بهتر است بين آنها فاصله شود ، مگر اينكه به مقتضاى رعايت فاصلههاى آيات در كنار هم آمدهاند ، و « تبيعا » آخر افتاده است . سى و نهم : عدول كردن از صيغهء ماضى به صيغهء استقبال ، مانند : ( فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ ) « 16 » ، كه در اصل « قتلتم » بوده است . چهلم : تغيير دادن بناى كلمه ، مانند : ( وَ طُورِ سِينِينَ ) « 17 » ، كه در اصل « سينا » مىباشد .
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى )ج ٢ — صفحة 317
مساهمون: جلال الدين السيوطي
ص٣١٧
هامش
( 1 ) طه ، 129
( 2 ) أعراف ، 170
( 3 ) كهف ، 30
( 4 ) أسراء ، 45
( 5 ) مريم ، 61
( 6 ) حاقة ، 21
( 7 ) طارق ، 6
( 8 ) أعلى ، 4 و 5
( 9 ) زلزلة ، 5
( 10 ) توبة ، 128
( 11 ) ليل ، 19
( 12 ) حاقة ، 28
( 13 ) حاقة ، 29
( 14 ) قارعة ، 10
( 15 ) أسراء ، 69
( 16 ) بقرة ، 87
( 17 ) تين ، 2