در حالى كه سخن از يك مطلب باشد كه براى نكتهء لطيفى اين أمر انجام مىشود ، مانند فرمودهء خداى تعالى در سورهء ابراهيم :
( وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ )
« 1 » ، سپس در سورة النحل فرموده :
( وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ )
« 2 » .
ابن المنير گفته : انگار خداوند مىفرمايد : هرگاه نعمتهاى بسيار حاصل گردد پس تو گيرندهء آنها و من بخشندهء آنهايم ، پس هنگام دريافت آن نعمتها براى تو دو وصف حاصل است : ظلوم بودن و كفّار بودن ، يعنى به خاطر اينكه شكرانهء آنها را بجاى نمىآورى ، و براى من هنگام عطا كردن نعمتها دو وصف است : غفور و رحيم هستم ، ظلم تو را با مغفرت و آمرزش پاسخ مىدهم ، و كفرانت را با رحمت خود مقابله مىكنم ، پس با تقصير تو جز با توقير برخورد ننمايم ، و جفاى تو را جز با وفا جزا ندهم .
و ديگرى گفته : بدين جهت در سورهء ابراهيم وصف منعم عليه ، و در سورة النحل وصف منعم را آورده كه در سورهء ابراهيم سخن در روند وصف إنسان است ، و در سورة النحل در روند صفات خداوند و إثبات خدايى او است .
و نظير آن فرمودهء خداى تعالى در سورة الجاثيه است :
( مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ )
« 3 » ، و در سورهء فصّلت چنين ختم گرديده :
( وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ )
« 4 » و نكتهاش آن است كه قبل از آيهء اوّلى آمده :
( قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ لِيَجْزِيَ قَوْماً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ )
« 5 » پس مناسب شد كه با عنوان قيامت و روز رستخيز ختم گردد ، چون پيش از آن آنها را به إنكار آن روز وصف كرده است ، و أمّا در دومين آيه ختام همينطور تناسب دارد ، زيرا كه خداوند هيچ عمل صالحى را ضايع نمىكند ، و بر كسى كه كار بدى انجام داده نمىافزايد .
و در سورة النساء فرموده :
( إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً )
« 6 » سپس آن را اعاده كرده و بعد با اين جمله ختم فرموده :
( وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً )
« 7 » ، و نكتهاش آن است كه
هامش
( 1 ) ابراهيم ، 34
( 2 ) نحل ، 18
( 3 ) جاثية ، 15
( 4 ) فصلت ، 46
( 5 ) جاثية ، 14
( 6 ) نساء ، 48
( 7 ) نساء ، 116