چيزى را كه نكتهء سودمندى را برساند ، مانند مبالغه در فرمودهء خداوند :
( وَ يُطْعِمُونَ - الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ
- و بر دوستى آن غذا را مىدهند « 1 » يعنى : با وجود اينكه غذا را دوست دارند ، يعنى با اشتهاى آن ، چون در اين صورت إطعام برتر و أجر آن بيشتر است ، و مثل اين است :
( وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ
- و مال را بر محبت آن بدهد « 2 » ،
( وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ
- و هركس از كارهاى نيك انجام دهد در حالى كه مؤمن باشد پس نترسد « 3 » كه « و هو مؤمن » تتميم است و در نهايت زيبايى .
گونهء نوزدهم - استقصاء :
استقصاء آن است كه متكلم معنايى را به طور كامل و همهجانبه بياورد ، و تمام عوارض و لوازم آن را بيان سازد ، پس از آنكه أوصاف ذاتى آن را به طور كامل بازگويد ، به گونهاى كه جايى نگذارد براى كسى كه بعد از او دربارهء آن سخنى بگويد ، مانند فرمودهء خداى تعالى :
( أَ يَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ . . .
- آيا كسى از شما دوست دارد كه باغى داشته باشد « 4 » كه اگر بر كلمهء « جنّة - باغى » اكتفا مىكرد درست بود ، ولى در اين حد نايستاد تا اينكه در بيان آن فرمود :
( مِنْ نَخِيلٍ وَ أَعْنابٍ
- از درختهاى خرما و انگور ) كه از دست رفتن چنين باغى براى صاحبش دردناكتر است ، سپس افزود :
( تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ
- كه از زير درختان نهرها جارى باشد ) كه وصف آن را تمام كرد ، سپس بازهم وصف آن را كامل گردانيد و فرمود :
( لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ
- براى او در آن ( باغ ) از هر گونه ميوهاى بود ) ، و بدين ترتيب هر چه در باغها هست بيان شد تا حسرت و اندوه بر خرابى آن بيشتر شود ، آنگاه در توصيف صاحب آن فرمود :
( وَ أَصابَهُ الْكِبَرُ
- و پيرى به او رسيد ) سپس معنى را در اين مورد استقصاء كرد به آنچه مصيبت را بزرگ مىنمايد كه بعد از وصف او به پيرى فرمود :
( وَ لَهُ ذُرِّيَّةٌ
- و فرزندانى ناتوان داشته باشد ) ، كه « ذريّه » را به « ضعفاء » توصيف كرد ، آنگاه يادآور شده كه اين باغ - كه صاحبش جز آن ندارد - بسرعت نابود گرديد كه فرمود :
( فَأَصابَها إِعْصارٌ
- گردبادى آن را در رسيد ) ، و به اين بسنده
هامش
( 1 ) انسان ، 8
( 2 ) بقرة ، 177
( 3 ) طه ، 112
( 4 ) بقرة ، 266