خود مفهوم دوّمى را تقرير كند و بالعكس ، مانند فرمودهء خداوند : ( لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ ) تا آنجا كه فرموده : ( لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَ لا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ ) « 1 » كه منطوق أمر به إذن گرفتن در آن مواقع خاص مفهوم بلا مانع بودن غير آن را تقرير مىنمايد ، و بالعكس ، و همچنين است : ( لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ ) « 2 » . مىگويم : مقابل اين نوع در ايجاز نوع احتباك است .
گونهء هفدهم - تكميل :
كه آن را احتراس نيز مىنامند آن است كه در كلامى كه موهم خلاف مقصود است چيزى كه آن پندار را دفع كند آورده شود ، مانند : ( أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ ) « 3 » كه اگر بر « أذلّة » اكتفا مىشد توهم اين بود كه از جهت ناتوانى آنهاست ، پس آن را با « أعزّة » دفع فرمود ، و مثل آن است : ( أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ ) « 4 » كه هرگاه به « أشدّاء » اكتفا مىشد توهم مىرفت كه به جهت خشونت آنهاست ، ( تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ ) « 5 » ، ( لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ) « 6 » تا از تو هم نسبت ظلم به سليمان احتراس شده باشد . و مثل آن است : ( فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ ) « 7 » ، و نيز : ( قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ ) « 8 » كه جملهء وسطى احتراس است تا مبادا پنداشته شود كه تكذيب به خود مطلب برمىگردد . در عروس الأفراح گفته : اگر اشكال شود كه : هر كدام از اين جملات معنى جديدى را مىرساند ، پس إطناب نيست ، مىگوييم : إطناب است براى ما قبل خودش از جهت رفع توهّم غير خودش ، هر چند كه معنايى في نفسه دارد .