خود مفهوم دوّمى را تقرير كند و بالعكس ، مانند فرمودهء خداوند :
( لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ )
تا آنجا كه فرموده :
( لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَ لا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ )
« 1 » كه منطوق أمر به إذن گرفتن در آن مواقع خاص مفهوم بلا مانع بودن غير آن را تقرير مىنمايد ، و بالعكس ، و همچنين است :
( لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ )
« 2 » .
مىگويم : مقابل اين نوع در ايجاز نوع احتباك است .
گونهء هفدهم - تكميل :
كه آن را احتراس نيز مىنامند آن است كه در كلامى كه موهم خلاف مقصود است چيزى كه آن پندار را دفع كند آورده شود ، مانند :
( أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ )
« 3 » كه اگر بر « أذلّة » اكتفا مىشد توهم اين بود كه از جهت ناتوانى آنهاست ، پس آن را با « أعزّة » دفع فرمود ، و مثل آن است :
( أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ )
« 4 » كه هرگاه به « أشدّاء » اكتفا مىشد توهم مىرفت كه به جهت خشونت آنهاست ،
( تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ )
« 5 » ،
( لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ )
« 6 » تا از تو هم نسبت ظلم به سليمان احتراس شده باشد . و مثل آن است :
( فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ )
« 7 » ، و نيز :
( قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ )
« 8 » كه جملهء وسطى احتراس است تا مبادا پنداشته شود كه تكذيب به خود مطلب برمىگردد .
در عروس الأفراح گفته : اگر اشكال شود كه : هر كدام از اين جملات معنى جديدى را مىرساند ، پس إطناب نيست ، مىگوييم : إطناب است براى ما قبل خودش از جهت رفع توهّم غير خودش ، هر چند كه معنايى في نفسه دارد .
گونهء هجدهم - تتميم :
و آن عبارت از اين است كه در كلامى كه جز مراد را محتمل نباشد بيفزايند
هامش
( 1 ) نور ، 58
( 2 ) تحريم ، 6
( 3 ) مائدة ، 54
( 4 ) فتح ، 29
( 5 ) طه ، 22
( 6 ) نمل ، 18
( 7 ) فتح ، 25
( 8 ) منافقون ، 1