نكرد چون گردباد آن قدر سريع باغ پرميوهء سرسبز را نابود نمىسازد ، و فرمود :
( فِيهِ نارٌ
- در آن آتش بود - گردباد آتشناك - ) بازهم در اين حد نيايستاد تا اينكه از آتش - گرفتن و سوختن باغ خبر داد ، چون احتمال مىرفت آتش ضعيف باشد ، و نتواند آن باغ را با نهرهاى جارى و درختهاى تر و سبزش آتش بزند ، براى اينكه اين احتمال پيش نيايد فرمود :
( فَاحْتَرَقَتْ
- پس ( آن باغ ) بسوخت ) ، و اين زيباترين و تمامترين و كاملترين استقصائى است كه در سخنى واقع شده ! ابن أبى الإصبع گويد : و فرق بين استقصاء و تتميم و تكميل آن است كه تتميم بر معنى ناقص مىرسد و آن را تمام مىكند ، و تكميل بر معنى تمام مىآيد و اوصافش را به مرحلهء كمال مىرساند ، و استقصاء بر معنى تمامشدهء كامل مىرسد ، و لوازم و عوارض و أوصاف و أسباب آن را در بر مىگيرد ، تا اينكه تمام آنچه در خاطرهها واقع مىشود فرا بگيرد ، و جاى خالى براى احدى در آن وانمىگذارد .
گونهء بيستم - اعتراض :
كه قدامه آن را التفات ناميده ، و آن آوردن يك يا چند جمله است كه محلّى از إعراب نداشته باشند ، در ميان يك يا دو كلامى كه در معنى بهم متصلند ، به خاطر نكتهاى غير از دفع إيهام ، مانند فرمودهء خداوند :
( وَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَ لَهُمْ ما يَشْتَهُونَ
- و ( مشركان ) براى خداوند دختران را قرار مىدهند - او منزّه از آن است - و براى خود ( پسران ) را آرزو مىكنند ) « 1 » ، كه ( سبحانه ) اعتراض است به جهت تنزيه خداى منزّه و متعال از برگرفتن دختران ، و نكوهش كسانى كه چنين پنداشتهاند . و مانند فرمودهء خداوند :
( لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ
- البته وارد مسجد الحرام خواهيد شد به خواست خداوند با امنيت « 2 » كه جملهء استثنا ( إن شاء اللّه ) اعتراض است كه براى تبرّك آمده .
و از مواردى كه بيش از يك جمله است :
( فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ * نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ
- پس از آنجا كه خدا دستور داده به آنها ( زنها ) نزديك شويد كه همانا خداوند توبهكنندگان و پاكيزگان را
هامش
( 1 ) نحل ، 57
( 2 ) فتح ، 27