اوّل : تأكيد معنوى با : « كل » و « أجمع » و « كلا » و « كلتا » ، مانند :
( فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ )
« 1 » ، و فايدهء آن رفع توهم مجاز و عدم شمول است ، و فرّاء مدّعى شده كه « كلّهم » تأكيد را مىرساند ، و « أجمعون » مىرساند كه فرشتگان به طور دسته جمعى به سجده افتادند ، نه به طور پراكنده .
دوم : تأكيد لفظى ، و آن تكرار لفظ اوّل است يا به مرادف آن ، مانند :
( ضَيِّقاً حَرَجاً
- تنگ « 2 » به كسر راء ،
( وَ غَرابِيبُ سُودٌ
- سياه سياه « 3 » و صفّار از اين گونه برشمرده :
( فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ )
« 4 » بنا بر اينكه « ما » و « ان » هر دو براى نفى باشند ، و ديگرى از اين قبيل آورده :
( قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً )
« 5 » كه « وراء » در اينجا ظرف نيست ، چون لفظ « ارجعوا » آن را مىرساند ، بلكه اسم فعلى است به معنى « ارجعوا » چنان كه گفته باشد : ارجعوا ارجعوا .
و يا به همان لفظ كه در اسم و فعل و حرف و جمله واقع مىشود ، اسم مانند :
( قَوارِيرَا قَوارِيرَا )
« 6 » ،
( دَكًّا دَكًّا )
« 7 » ، و فعل مانند :
( فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً )
« 8 » ، و اسم فعل مانند :
( هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ )
« 9 » ، و حرف مانند :
( فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها )
« 10 » ،
( أَ يَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَ كُنْتُمْ تُراباً وَ عِظاماً أَنَّكُمْ )
« 11 » و جمله مانند :
( فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً )
« 12 » ، و بهتر آن است كه جملهء دوم با « ثمّ » مقترن باشد ، مانند :
( وَ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ * ثُمَّ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ )
« 13 » ،
( كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ * ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ )
« 14 » ، و از اين نوع است تأكيد ضمير متصل بوسيلهء ضمير منفصل ، مانند :
( اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ )
« 15 » ،
( فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّكَ )
« 16 » ،
( وَ إِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ )
« 17 » ، و نيز تأكيد منفصل با مانند خودش :
( وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ )
« 18 » .
سوّم : تأكيد فعل با مصدر خودش ، و آن عوض دو بار تكرار فعل است ، و فايدهاش رفع توهّم مجاز در فعل است بر خلاف گونهء سابق كه براى رفع توهم مجاز در مسنداليه است . ابن عصفور و ديگران چنين فرق گذاشتهاند . و از اينجاست كه از اهل سنّت بر معتزليان رد كرده گفتهاش را كه سخن گفتن خداوند حقيقى نبوده
هامش
( 1 ) . حجر ، 30
( 2 ) . انعام ، 125
( 3 ) . فاطر ، 27
( 4 ) . أحقاف ، 26
( 5 ) . حديد ، 13
( 6 ) . انسان ، 15 و 16
( 7 ) . فجر ، 21
( 8 ) . طارق ، 17
( 9 ) . مؤمنون ، 36
( 10 ) . هود ، 108
( 11 ) . مؤمنون ، 35
( 12 ) . شرح ، 5 و 6
( 13 ) . انفطار ، 17 و 18
( 14 ) . تكاثر ، 3 و 4
( 15 ) . بقرة ، 35
( 16 ) . مائدة ، 24
( 17 ) . اعراف ، 115
( 18 ) . يوسف ، 37