در فرمودهء خداوند :
( وَ كَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً )
« 1 » ، چونكه تأكيد رفع مجاز در فعل مىباشد . و از مثالهاى اين گونه است :
( وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً )
« 2 » ،
( يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً وَ تَسِيرُ الْجِبالُ سَيْراً )
« 3 » ،
( جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً )
« 4 » .
و از اين گونه نيست :
( وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا )
« 5 » ؛ بلكه جمع « ظنّ » است چون أنواع آن مختلف است ، و أمّا فرمودهء خداوند :
( إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً )
« 6 » ، احتمال دارد از اين گونه باشد و محتمل است كه « شىء » به معنى أمر و شأن باشد .
و أصل در اين نوع آن است كه با وصف نعتى آورده شود ، مانند :
( اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً )
« 7 » ،
( وَ سَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا )
« 8 » و گاهى وصفش به آن اضافه مىگردد ، مانند :
( اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ )
« 9 » ، و گاهى با مصدر فعل ديگر يا اسم عينى تأكيد مىشود به نيابت از مصدر ، مانند :
( وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا )
« 10 » كه مصدر آن « تبتّلا » است و « تبتيل » مصدر « تبل » مىباشد ،
( وَ اللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً )
« 11 » يعنى : إنباتا ، چون نبات اسم عين است .
چهارم : حال تأكيد يافته ، مانند :
( وَ يَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا )
« 12 » ،
( وَ لا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ )
« 13 » ،
( وَ أَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا )
« 14 » ،
( ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ )
« 15 » ،
( وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ )
« 16 » .
و از اين گونه نيست :
( وَلَّى مُدْبِراً )
« 17 » چون گاهى تولّى - رفتن ؛ روى گرداندن نيست ، به دليل اينكه خداوند فرموده :
( فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ )
« 18 » و نيز از اين گونه نيست :
( فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً )
« 19 » چون گاهى تبسم ؛ ضحك - خنده نيست ، و نيز :
( وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً )
« 20 » چون حق بودن آن في نفسه غير از تصديق ما قبل آن است ، و اين دو معنى با هم فرق دارند .
گونهء چهارم : تكرار
و اين از تأكيد بليغتر است ، و از محاسن فصاحت مىباشد ، بر خلاف بعضى كه
هامش
( 1 ) نساء ، 164
( 2 ) أحزاب ، 56
( 3 ) طور ، 9 و 10
( 4 ) أسراء ، 63
( 5 ) أحزاب ، 10
( 6 ) أنعام ، 80
( 7 ) أحزاب ، 41
( 8 ) أحزاب ، 49
( 9 ) آل عمران ، 102
( 10 ) مزّمّل ، 8
( 11 ) نوح ، 17
( 12 ) مريم ، 33
( 13 ) بقرة ، 60
( 14 ) نساء ، 79
( 15 ) بقرة ، 83
( 16 ) ق ، 31
( 17 ) نمل ، 10
( 18 ) بقرة ، 144
( 19 ) نمل ، 19
( 20 ) بقرة ، 91