است ، در اين هنگام مبعوث نمىگردد هيچ يكى دعوت كند بايمان و عبادت و شدت اجتهاد آن حضرت صلى اللَّه عليه و سلم ، و مشقت وى در دعا از جهت آنكه ديد مسلمانان خوض مىكنند در غمرات موت و ملائكه ايستادهاند در قتال ، خواست كه از خود نيز اجتهاد كند در جهاد ، و جهاد بر دو نوع است : جهادى است بسيف ، و جهادى است بدعا ، و سنت آنست كه باشد امام وراى جند و قتال كند همراه ايشان ، پس همه در جد و اجتهاد بودند ، و نخواست آن حضرت كه در راحت از اين دو اجتهاد .
نقل كرده است اين همه را صاحب ( مواهب لدنيه ) فتأمل .
جواب سيد احمد رزوق از اعتراض مذكور
و در اينجا كلامى است مناسب مقام ، كه سيدى احمد رزوق كه از محققين علماى صوفيه و از مشاهير مشايخ مغرب است ذكر كرده كه يكى از رعايت ادب مقام ربوبيت آنست كه با وجود وثوق بصدق وعده سبحانه و تعالى واجب است اعتقاد آنكه واجب نيست هيچ حق به روى تعالى ، و اعتبار اين دو اصل و دو قاعده و تطبيق ميان آنها نزد تعارض واجب طريقه ايمان است .
پس اگر وعده اجابت در وقت معين نيست فلا اشكال ، و اگر بالفرض در وقت معين نيز شده باشد ، و اجابت آن موعود در آن وقت وقوع نيابد نيز در صدق وعده در شك و ترديد نيفتد از آن كه تواند كه وقوع وعده معلق باسباب و شروطى باشد ، كه داناى مطلق عز شأنه بعلم آن مستأثر و مخصوص باشد ، و بنده را بر آن اطلاع نداده ،
وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ
[ 1 ] و به روى تعالى واجب نيست كه هر چه در علم او است از قيود و شروط بيان فرمايد ، و بنده را بر آن اطلاع بخشد ، بسا
هامش
[ 1 ] البقرة 255 .