نشريه انجمن جغرافيايى سلطنتى به سال 1874 م چاپ گرديد ، ديدار خود را از اين ناحيه شرح داده است و تمام مطالب آن مطابق همانهايى است كه من ناظر بودم .
از بالاى كوه خواجه منظرهء بسيار زيبايى در پيش رو بود . در دوردست به طرف شمال شرق هامون در بستر خود آرام گرفته بود . زمينهاى شرق و جنوب هموار و مسطح و يكدست افتاده و به نظر مىرسيد كه اينها نيز بستر يك درياچهء قديمى بودهاند .
در مسير خود از كوه خواجه به چلنگ « 1 » از پرجمعيتترين ناحيه سيستان عبور كرديم . خود چلنگ و دهكدههاى اطراف آن در زمينهاى هموارى ساخته شده بودند و آثارى از تپه ماهورها كه به كرات در ساير مناطق يافت مىشود ، ديده نمىشد . فقط سه تپه به چشم مىخورد كه بر روى آنها دهكده و قلعهء سه كوهه « 2 » بنا شده بود .
يك ميل فراتر از اينجا از ميان خرابههاى قلعهء قديمى بنام قلعهء سام « 3 » عبور كرديم . در اين محل پسندخان كدخداى سه كوهه كه يك بلوچ اهل كراچى است و دو پسرش به پيشباز ما آمده و خوشامد گفتند . دهكده را پشت سر گذاشتيم و به بالاى قلعه رسيديم . در آنجا اتاقى به من نشان داده شد كه در آن عليخان سربندى به دست پسر عموى خود تاج محمد دائى سردار پردل خان به قتل رسيده بود . اين واقعه يكى از رويدادهاى مهم اين ناحيه بوده كه بيلو « 4 » شرح مفصلى از آن را در « گزارشات مأموريت ماه مارس در سيستان » ذكر كرده كه توسط دولت هندوستان در سال 1872 م . به شمارهء 104 و در 145 صفحه طبع شده است .
در اين گزارش بيلو به نحو مبسوطى سيستان را از نظر تاريخى شرح داده و آثار بستانى آن را يكى بعد از ديگرى تصوير نموده است .
در اين مورد به ذكر اين مطلب اكتفاه مىكنم كه عليخان اولين كسى بود كه تسليم حكومت ايران شد و پرچم ايران را بر روى قلعهء سه كوهه به سال 1852 م برافراشت .
قلعهء سه كوهه دو تپه را از كل سه تپه در بر مىگيرد . هرچند ديوارهاى خارجى آن مرمت شده و تقريبا سالم است ليكن اتاقها و قسمت داخل آن به كلى ويران شده و به اصطبل كثيف و بدمنظرهاى تبديل گرديده است . اين قلعه به صورت پادگانى در اختيار يك
هامش
( 1 ) - چلنگ : جزء دهات زابل ضبط شده است . ص 138 فرهنگ آباديهاى ايران .
( 2 ) - در فرهنگ جغرافيائى و آباديهاى ايران سه قلعه آمده است كه دهى از بخش پشت آب شهرستان زابل است .
( 3 ) - در فرهنگهاى دردسترس ضبط نشده است . اين قلعه به علت تغيير مجراى هيرمند در اثر تصادم با سيل و فشار آب خراب و ويران گرديده است . ص 383 سفرنامهء ژنرال مايكس ، ترجمهء حسين سعادت نورى . از انتشارات ابن سينا تهران - 1336 .
( 4 ) -Bellew