پيشنهادى از طرف ملك التجار مبنى بر افزايش اجارهء بهاء به ميزان 10000 تومان در سال ، باطل گرديد .
در موقعى كه من از اين ناحيه ديدن كردم . ملك التجار معادن را در ازاء پرداخت اجارهبهاى هر سال 23200 تومان در اختيار خود داشت . معلوم نبود تا چه مدت ديگرى وى اين معادن را مورد بهرهبردارى قرار خواهد داد . در ايران حتى محكمترين قراردادها هم كوچكترين ارزش اجرايى ندارد . آنچه از همه بالاتر است و اطمينان بيشترى براى انجام كار بدست ميدهد ، موافقت و پشتيبانى حكومت است . به همين دليل نيز كسانى كه امتياز بهرهبردارى از معادن را در دست دارند از آنجا كه هيچگونه اطمينانى ندارند كه تا مدتى ديگر نيز قراردادشان به قوت باقى باشد ، دستشان به كار نمىرود تا اصلاحاتى انجام دهند و يا روشهاى جديدى را به كار گيرند . به همين خاطر هم ، بعد از گذشت ساليان سال هنوز هم استخراج و بهرهبردارى از اين معادن به همان روشهاى ابتدايى و قديمى انجام مىگيرد .
بانكدارهاى هراتى كه در مشهد به سر مىبرند . حاجى محمد حسن معادن التجار و حاجى على اكبر معين التجار پسران حاجى ملا احمد مىباشند كه در گذشته در هرات بانكدار بوده است . زمانيكه ملك التجار اينان را در اجاره كردن معادن فيروزه كنار زد . آنها نيز با خارج نمودن ملك التجار از قرارداد تجارى خود در مسير عشقآباد ، مشهد پاسخ كافى را به وى دادند . بدينترتيب براى مدت زمانى فعاليت تجارى در اين مسير به حالت راكد درآمد و از اين اوضاع غير از تعدادى معدود از مأموران دولتى ايران كه بين هر دو طرف خريدار و فروشنده واسطه قرار گرفتند و پول رد و بدل نمودند كس ديگرى سود نكرد و منفعت نبرد .
اين بانكدارها زمانى تحت حمايت كنسولگرى انگليس بوده و از مزاياى خاصى برخوردار بودند . اما در حال حاضر آنها تابعيت دولت ايران را دارا مىباشند . هماكنون كنسولگرى انگليس در حق اتباع افغانستان كه در ايران به سر مىبرند هيچگونه سرپرستى و حمايتى را اعمال نمىكند و ايرانيان هم كه در افغانستان به سر مىبرند هيچگونه حمايتى از كنسولگرى انگليس در آن كشور نمىشود . بدينترتيب افغانىهايى كه تا همين اواخر در ايران به سر مىبردند و انگليس را به عنوان حامى و پشتيبان خود مىدانستند ديگر نمىتوانند چنين انتظارى را داشته باشند و بايد چارهاى ديگر بينديشند .
در مورد معادن فيروزه هم صنيع الدوله و هم ژنرال شيندلر « 1 » كه مدت يكسال در سال
هامش
( 1 ) - هوتوم شنيدلر از صاحبمنصبان آلمانى كه به تابعيت انگلستان درآمده و در ايران استخدام شده بود .
بوسيله مخبر الدوله استخدام گرديد و كارهاى مربوط به تلگراف را انجام ميداد . سفرنامهاى نيز دارد كه به -