پيش مىرفت . اين مورد نيز در خراسان خيلى بندرت ديده مىشود چون معمولا در اين منطقه پى ساختمان ضعيفترين و سستترين قسمت آن است .
درست در پايين تپه و در غرب آن چشمهاى وجود داشت ، اما به نظر مىرسيد كه آب اين قلعه از طريق چاهى كه در دل صخرهها حفر كرده بودند تأمين مىگرديده است . در مورد اينكه آيا صنيع الدوله در مورد اين چاه نيز چيزى ذكر كرده است يا نه به جستجو پرداختم . نظر وى بر اين بود كه كوزههاى دفنشده در ديوار و برجها براى ذخيرهسازى آرد بوده است . زيرا آب اين قلعه از طريق همين چاه كه در درون آن واقع مىباشد تأمين مىگرديده است و كلا به نظر مىرسد كه اين چاه حفر نشده و طبيعى باشد . صنيع الدوله همچنين اضافه مىكند كه در زمان سفر او به اين مكان ، آب چشمه بوى گوگرد مىداده و اين چاه نزديك به 20 ذرع عمق داشته است .
نويسندهء كتاب زينت المجالس به سال 1595 م . از قول حمد إله مستوفى نقل مىكند كه در نزديكى جاجرم تپهاى هست كه شقاق نام دارد و در اين تپه شكافى هست كه از آن آبى به اندازهء دو سنگ خارج مىگردد . يعنى اين آب مىتواند دو سنگ آسياب را به چرخش درآورد . همچنين در عجايب المخلوقات آمده است كه در اين تپه غارى بوده كه اگر كسى درون آن وارد مىشده ، از بوى بد آن مسموم مىگشته است . اينكه آيا اين شكاف و چاهى كه در قلعه واقع است يكى مىباشند ، دقيقا بر من روشن نشد . اما آنچه مسلم است در قلعه جلال الدين در نزديكى جاجرم جز اين چشمه و چاه آب ديگرى نيست و تا آنجا كه جويا شدم ، هم در آن نواحى غير از ايندو ، آب ديگرى را كسى سراغ نداشت .
اين چاه تا آنجا كه من توانستم بفهمم شكل و بدنهاى غيرمنظم و ناصاف داشت و علامتى از اينكه بدنهء آن نيز روكش شده باشد نيز به چشم نمىخورد و مردم دهكده نيز مىگفتند تاكنون كسى بخاطر بوى چاه نتوانسته از آن پايين رود .
چه كسى اين قلعه را بنا نهاده است ، معلوم نيست . جلال الدين لقب ملكشاه سلجوقى است كه از 1075 تا 1092 م . زمام امور را بدست داشته است . تا آنجا كه جستجو كردم نويسندگان اين منابع در خصوص قلعهء سنگى كه از آن صحبت كردم ، حرفى بميان نياوردهاند و اگر هم تپه و چاهى كه آنها ، از آن سخنى به ميان آوردهاند همينها باشند ، به نظر نمىرسد كه قلعه در زمان آنها ساخته شده بوده است و شكافى هم كه آنها در مورد آن نوشتهاند شايد بعدها به اين چاه تبديل شده است .
اينطور دستگيرم گرديد كه جاجرم در زمانهاى پيش شهر بزرگى بوده است .
تودههايى از آجرهاى شكسته تا مسافتهايى دور در اطراف اين ناحيه به چشم مىخورد .
نزديك به نيم ميل در جنوب غربى جاجرم مقبرهء شخص محترمى بنام خواجه على بن محمد
خراسان و سيستان ( سفرنامه كلنل ييت به ايران و افغانستان ) ( فارسى ) — صفحة 363
مساهمون: چارلز ادوارد ييت
ص٣٦٣