در سفر به گرگان رباط قرهبيل را ديده بودم ولى هماكنون رباطهاى ديگر را در سعيد - آباد « 1 » ديار كردم . حالا تقريبا در نيمهء شاهراه آن را قطع مىكرديم به اين رباطها برخورديم .
فكر نمىكردم كه رباط و شهر قديمى و ويرانهاى كه در صفىآباد ديده بودم احتمالا مىتوانست همان منزلگاه نصرآباد در اين راه باشد . « 2 »
از سنخواست به جانب جنوب و بعد از دور زدن كپه خاك نرمى به جاجرم رسيديم .
در پشت آن زمينها در سطح وسيعى به زير كشت بود و همچنين برجهاى تركمن زيادى نيز همانند آنچه در سنخواست ديده بوديم به چشم مىخورد .
جاجرم « 3 » در ارتفاع 885 مترى از سطح دريا قرار دارد و نزديك به 500 خانوار در آن زندگى مىكنند . در وسط آن يك تل خاك عظيم به ارتفاع 21 تا 24 متر هست كه بقاياى ارك شهر قديمى محسوب مىگردد و به آن نارين قلعه مىگويند . روى اين خاك بقاياى ديوارها و برجهاى قديمى به چشم مىخورد . اما از آنها نمىشد به شكل و چگونگى آرايش اين شهر و استحكامات آن پى برد . زيرا بلافاصله در پاييندست آنها و در دل خاك باقيماندههاى ديگرى از اين ديوارها و برجها قرار گرفته بود . در قسمت غربى اين ديوارها از خاك بيرون آمده و در معرض ديد بود . در واقع اين يك رديف ديوار نبود ، بلكه ديوارى بود در دو رديف ، كه يكى بر بالاى ديگرى واقع مىگرديد .
هامش
( 1 ) - سعيدآباد دهى از دهستان جاجرم شهرستان بجنورد است . ماخذ فوق .
( 2 ) - همچنانكه در زيرنويس شمارهء 4 اشاره شده ، نصرآباد جزء شهرستان اسفراين است و حد واسط اسفراين با دهستان بام است و با آنچه مؤلف كتاب نوشته تطبيق نمىكند . يحتمل دهكده بكرآباد باشد كه داراى دژ قديمى است كه هماكنون آثارى از گذشتهء آن در ديد است . چنانچه فرصتى دست دهد در مقالهء جداگانهاى جزء آثار قديمى بام نوشته خواهد شد .
( 3 ) - جاجرم امروز دهستانى از شهرستان بجنورد است و گذشته تاريخى درخشانى داشته است ؛ منزلگاه اصلى كاروانهايى بوده كه از رى به ايالت قومس ( دامغان و سمنان ) و سپس به نيشابور و توس ميرفته است . راههاى شمالى درياى خزر از طريق گرگان و استرآباد به اين مكان مىآمده است . ياقوت حموى ، حمد إله مستوفى ، و كاتب چلبى در مسالك و ممالك و صاحب تقويم البلدان اشاراتى درباره جاجرم دارند . علمايى همچون ابو القاسم عبد العزيز بن جاجرمى كه در سنه چهارصد و چهار هجرى قمرى وفات يافته و ابو اسحق ابراهيم بن محمد الجاجرمى فقيه است كه در سنه 544 درگذشته است و ابو حامد محمد بن ابراهيم السهلى است كه در نيشابور تدريس مىكرده است ، اهل جاجرم بودهاند از شعراى جاجرم مىتوان از بدر الدين جاجرمى نام برد كه مدّاح خواجه شمس الدين محمد صاحب ديوان و شاگرد مجد الدين همگر شيرازى بوده است . جاجرم كنون به علت تغيير مسير جاده سرتاسرى خراسان اهميت اقتصادى گذشته خود را ندارد ، ولى اميد است با كشيدن جاده اسفالته به اين بخش و تبديل به شهرستان ، باز هم شكل گذشتهء خود را بدست آورد .