ميگويند كه اسكندر در كالپوش زمانى اردوگاه خود را برپا كرده است « 1 » . خيال مىكنم كال « 2 » نام محلى و پوش نيز نام گلى باشد . طبق نظر صنيع الدوله جنگلهاى اطراف اين ناحيه داراى درختان ميوهء بسيارى از جمله هلو ، گيلاس ، زردآلو و ميوهاى كه كندس « 3 » نام دارد هست و در سايهء درختان بلوط آن نيز مرار ، ببر ، خوك و آهو به وفور يافت مىشود . در اين ناحيه همچنين پرندگانى از قبيل قرقاول ، مرغان وحشى ، كبك ، تيهو و همچنين پرندهء ديگرى بنام زنگولهبال كه در نقاط ديگر ايران نظير آن را نديدم يافت مىگردند . متأسفانه من خود نتوانستم به آن محل بروم و اين پرنده را كه صنيع الدوله از آن نام برده است ببينم و بفهمم كه چه بوده است .
در كالپوش و اطراف آن قبرستانهاى زيادى متعلق به گرايلىها هست . گفتهاند كه در زمان كشته شدن نادر نزديك به 12000 خانوار از آنها در آن ناحيه سكونت داشتهاند .
اما سپس مورد هجوم و تعرض تركمنها واقع شده و پراكنده مىشوند .
در جاجرم يكى دو سنگ آسياى بزرگ را ديدم . يكى از آنها نزديك به 60 سانتىمتر ضخامت و تا 3 متر و سى سانتيمتر تا 3 متر و شصت سانيمتر قطر داشت . هيچكس نمىدانست اين سنگها از كجا و به چه منظورى به اين ناحيه آورده شده . اين سنگها كه از تراشيدن صخرههايى بزرگ پديد آمده بود ، بقدرى عظيم بود كه اصلا نمىشد آنها را در آسيابهاى معمولى به كار گرفت .
چهار ميل آنطرفتر و به جانب غرب به قلعهء جلال الدين « 4 » در نزديكى دهكدهء گرمه رسيدم . اين قلعه كه روى تپهاى كوتاه قرار دارد ، تقريبا تمامى از سنگ و ملات بنا شده و به اين خاطر در خراسان كمنظير است . تا آنجا كه من ديدهام اكثر بناها در ايران از گل و خشت ساخته مىشوند و به زودى نيز ويران مىگردند . اين قلعه ششضلعى بود و در هر گوشهء آن يك برج قرار داشت . هر وجه داخل اين ششضلعى 14 متر و 40 سانتيمتر طول داشت .
تعدادى كوزهء گلى بزرگ ، به رنگ قرمز تيره كه خيلى خوب ساخته شده بودند در ديوارها و درون اين برجها كار گذاشته شده بودند و پى اين قلعه نيز تا عمق نسبتا زيادى در خاك
هامش
( 1 ) - اهالى اطراف چمن كالپوش عقيده دارند كه داريوش سوم ( دارا ) در همين محل درگذشته است .
( 2 ) - كال در اصطلاح محلى اهالى خراسان معناى رودخانه را مىدهد . م .
( 3 ) - كندس يا كندش گياهى است از تيرهء سوسنيها و از دستهء سورنجانها كه آن را خريق سفيد نيز گويند براى اطلاع بيشتر به ص 3091 فرهنگ فارسى معين ، حرف ك مراجعه شود .
( 4 ) - قلعهء جلال الدين از نوادر بناهايى است كه تاكنون باقيمانده است . تمام بنا از سنگ ساخته شده است و يحتمل از آثار اسمعيليه بايد باشد . براى اطلاع بيشتر از چگونگى طرح و ساخت آن به مقاله محققانه آقاى فائق توحيدى در مجله هنر و مردم . سال . . . مراجعه شود .