متعجب شد و گفت تحت سياست دولت بريتانيا چنين چيزى محال است ، از اينكه در آخر توانستم وى را متقاعد سازم كه مسئله به آنطورها هم كه او فكر مىكند نيست بسيار خرسند و راضى شدم .
مسألهاى كه از ديد هندىها مخفى مانده اين است كه روسها در تصرف قفقاز با مردمى بيگانه نجنگيدند ، بلكه با كسانى همانند خودشان ، اروپايى و از نژاد سفيد جنگيدند . قفقازىها هرچند مسلمانند ولى آسيايى نيستند . سرباز روس به همان راحتى كه زير نظر افسر روس خدمت مىكند ، از فرماندهء قفقازى خود نيز فرمانبردار است . سرباز انگليسى اصلا نمىتواند قبول كند كه زير نظر يك افسر آسيايى خدمت كند و در اين خصوص مقايسه اصلا موردى نداشته و بىمعنى خواهد بود . در روسيه و تحت نظر اين كشور تنها قواى متشكل از بومىها همان تركمنها هستند . حال آنكه در آسياى مركزى 3 / 2 از ارتش ما را افراد بومى همان سرزمينها تشكيل مىدهند . تحت سياستهاى روس اصلا افراد بومى آموزشى نمىبينند و چيزى ياد نمىگيرند و مهارتهايشان پرورش نمىيابد ، حال آنكه با سياستى كه بريتانيا اتخاذ كرده است ، هندىها فرصت اين را مىيابند تا در بهترين كالجهاى دولتى با هزينهاى بسيار كم به تحصيل و فراگيرى بپردازند و در زمينههاى مختلف مورد علاقهء خود نيز به كار مشغول شوند . به اسامى ثبتشده غيرنظاميان در دفاتر ادارى پنجاب كه نگاه مىكنيم ، مىبينيم از 2500 نام موجود در فهرست بايگانى مأمورين ، 1500 تا هندى و 1000 تا اروپايى هستند . يعنى كه در برابر هر دو انگليسى به كار گرفته شده در پستهاى حساس در پنجاب سه بومى نيز در زمينههاى مشابه به كار گماشته شدهاند و علاوه بر اينها تعداد دستيار و منشى نيز هستند كه اسامى آنها در فهرست نيامده و اينها تماما اتباع هندىاند .
در ماوراء خزر و تركستان چنين مواردى وجود ندارد . در اين مناطق بندرت يك بومى به كار گرفته مىشود ، حتى پايينترين و پستترين مشاغل دفترى را نيز خود روسها اشغال مىكنند . اين نه تنها در مورد قواى نظامى در آسياى مركزى صحت دارد بلكه در مورد پست ، تلگراف ، راهآهن ، گمرك و ساير ادارهها نيز وضع به همين منوال است . در بخش آسياى مركزى روسيه تقريبا مىتوان گفت كه افراد بومى كوچكترين سهمى را در ادارهء امور كشور دارا نيستند . در تمام ناحيهء ماوراء خزر فقط يكى دو مورد را شنيدهام كه بومىهاى آن منطقه با حقوق ناچيز در پست مترجمى به استخدام دولت درآمدهاند ، مترجم تركمن سركنسول و هچنين يكى دو تاى ديگر كه با افسران كار مىكنند و چند نفرى هم قاضى هستند و رسيدگى به امور و قوانين اسلامى را بر عهده دارند .
در حال حاضر 1500 تن از اتباع هند كه در فهرست غيرنظاميان پنجاب اسامى
خراسان و سيستان ( سفرنامه كلنل ييت به ايران و افغانستان ) ( فارسى ) — صفحة 239
مساهمون: چارلز ادوارد ييت
ص٢٣٩