در يك فرسخى گرگان برخورديم ، مردم اين دهكده شتردار بودند و آب مصرفى مورد نياز خود را از گرگان تهيه مىكردند . بطور كلى مىشد گفت كه سرزمين واقع در بين اين دو رود تقريبا خالى و عارى از هرگونه سكنهاى بود .
بلافاصله بعد از ورود من يك چركسى « 1 » همراه با 8 جيگيت تركمن روس كه خود را يونگر يا نايب سروان از قواى پارتيزان تركمن معرفى مىكرد و حفاظت از پست مرزى در نزديكى سد گودرى را بر عهده داشت به ديدار ما آمد ، او آدمى چابك و ظريف و بور بود و قدش به يك متر و 75 سانتيمتر مىرسيد و ريش قهوهاى متمايل به قرمز و چشمانى به رنگ روشن داشت و رويهم رفته نمونه يك چهرهء خوب قفقازى بود . مىگفت كه روسها 1500 سرباز تركمن را در اين بخش از قواى خود دارند كه در 15 سوتنيز « 2 » يا دستهء 100 نفرى و تحت فرمان افسران روس خدمت مىكنند . او همچنين اضافه كرد كه هر سوتنيز داراى 4 افسر فرمانده است ، يعنى رويهم 60 افسر در ادارهء اين 1500 نفر دخالت دارند كه از اين عده 4 يا 5 نفر روس به همين تعداد هم تركمن و باقى چركسيند . به هر سرباز ماهانه 25 روبل مىپردازند معادل 42 روپيه كه اين مبلغ مخارج مربوط به نگهدارى اسب ، خوراك آن ، غذا ، پوشاك و لوازم ديگر خود وى را نيز شامل مىشود .
صحبت از چركسىها بايد با ذكر لياقت و شجاعت و كارآيى آنها همراه باشد ، اينان سربازان خوبى هستند درست مانند محمدىها در هندوستان . نامهايى همچون على خان ، طرخان و يكى دو تاى ديگر كه شناختهشده هستند . قفقازىها نيز در قواى روس به مثابهء محمدىها در هندوستان هستند . مىشد بين سياست دو كشور بريتانيا و روس در خصوص بهرهگيرى از نيروهاى انسانى واقع در سرزمينهاى تحت نفوذ و تسلط خود مقايسهاى به عمل آورد . گفته مىشد كه عوامل آسيايى در قواى روس مىتوانند تا درجهء سرهنگى و ژنرالى نيز ارتقاء يابند ، حال آنكه در حكومت بريتانيا هيچوقت به يك هندى اجازهء رسيدن به چنين مقامى داده نمىشود . اينكه چرا وضع بر اين منوال است خود قابل بحث است كه نه تنها در هندوستان بلكه در سرتاسر آسياى مركزى وضع بر همين منوال است . زمانى با يك مقام بلندپايهء افغانى گفتگو مىكردم ، ضمن صحبت فرصتى پيش آمد و گفتم كه يكى از هندىهاى دوست ما توانسته است به مقام سرهنگى برسد ، وى بسيار
هامش
( 1 ) - يكى از اقوام قفقازيه كه در دامنهء شمال قسمت غربى سلسلهء جبال قفقاز سكونت دارند . اين قوم سرزمينهائى را اشغال كردهاند كه امروزه جزو اتحاد جماهير شوروى محسوب مىشود . ص 441 فرهنگ فارسى معين ، بخش اعلام .
( 2 ) -Sotnias.