پنجم . بقاياى برج و باروى است كه بدستور نادر در طرف جنوبى قلعه بنا گرديده است . اينها تنها آثار باقيمانده از دنياى پرشكوه نادر شاه بزرگ است .
ساكنان كلات تركهاى جلاير و كردهاى اردلان هستند . جلايرها توسط امير تيمور به خراسان آورده شدند . شمار آنها به 400 خانوار مىرسيد . اردلانها به شمار 300 خانوار توسط نادر شاه از كرمانشاه به خراسان كوچ داده شدند . كلات نادرى تا همين چند سال پيش بطور موروثى در دست جلايرها اداره مىشد . اينان منطقه كلات را به عنوان يكى از مناطق ملوك الطوايفى در ايران در چنگال قدرت خود حفظ كردند . جلايرها بخاطر موقعيت و شرايط طبيعى و جغرافياى منطقه توانسته بودند تا حدود زيادى استقلال و خودمختارى داشته باشند . يكى از رؤساى آنها بنام يلنگ توش خان « 1 » در زمان محمد شاه ( 1848 - 1835 م . ) مزاحمت زيادى براى حكومت ايران فراهم كرد اما سرانجام به زور گردن نهاده و تسليم شد .
بعد از وى پسرش به رياست رسيد اما در سال 1883 م . او نيز درگذشت و پسرش بنام يلنگ توش خان به نوبهء خود قدرت را بدست گرفت اين شخص بخاطر بىلياقتى ، عدم كفايت دو سال بعد از كار بر كنار گرديد اين آخرين فصل از حكومت جلايرها بود .
از مشهد تا كلات ، خط تلگراف ايران را دنبال كرديم . اين كار خيلى به سختى انجام گرفت زيرا هم خط به خوبى اجراء و نصب نشده بود و هم تعدادى از پايهها شكسته و از بين رفته بود . بعد از كلات نيز تا درگز همين خط را به همين كيفيت دنبال كرديم . كل طول اين خط بر روى هم 72 ميل تا كلات و 40 ميل تا درگز است . وقتى پرس و جو كردم دانستم كه تقريبا 194 روز از سال كه 365 روز است اين خط خراب و غيرقابل استفاده است كه اين خود نشاندهنده بىاعتنايى و سهلانگارى حكومت نسبت به مسئلهء ارتباط است . حكومتهاى محلى دلخوشى از اين خطوط تلگراف ندارند . آنان ترجيح مىدهند هر چه بيشتر اين خط خراب و غيرقابل استفاده باشد تا شكايات و اعتراضات مردم به مركز نرسد . پايهها خيلى بد كار گذاشته شده و سيمها اصلا عايقكارى نشدهاند ، تعداد افراد كه براى تعمير و حفاظت اين خط گماشته شدهاند بسيار اندك است و جالب است كه اينها نيز دست روى دست گذاشته و اصلا كارى و تلاشى براى تعمير خط نمىكردند .
چرم « 2 » اولين منزلگاه ما بعد از كلات بود . در اينجا مردم در درون كلبههايى چوبى ، در سايه درختان تنومند گردو كه در طول يك ميل قرار گرفته بود زندگى مىكردند . از آنها در مورد گردو سئوال كردم . گفتند كه گردو را به نزديكى خط آهن در قهقهه « 3 » برده و به بهاى هر
هامش
( 1 ) -yalangtush khan.
( 2 ) - چرم نام دهى در كلات و جزء شهرستان درگز است . فرهنگ جغرافيائى ايران جلد 9 . اين دهكده سابقهء تاريخى دارد و در شاهنامه فردوسى بدان اشاراتى است .
( 3 ) -Kahka.