رسيد . در اين يادداشت او چنين اشاره مىكند كه كلات ناحيهاى است محصور به يك رشته كوه ، كه بلندترين آنها بابا كمال الدين « 1 » در ده ميلى جنوب شرق كبودگنبد « 2 » قرار دارد . در يك ميلى شرق خشت « 3 » نير برجستهكاريهاى بىنام و نشانى بر روى ديوارهاى شمالى قلعه ديده مىشود .
كبودگنبد دهكدهاى است در كلات و در چهار ميلى از دروازهء ارغون شاه و حاكمنشين كلات محسوب مىگردد . در چهار ميلى شمال كبودگنبد دهكدهء خشت قرار دارد كه مقر اصلى نادر بوده است درّهء باريكى كه از ارغون شاه تا پايين دست گنبد كشيده شده بود تمام زير كشت آبى قرار گرفته و محصولاتى از قبيل برنج ، گندم ، يونجه ، انگور ، هندوانه ، خيار و اقسام ميوه در آن به عمل مىآمد . حال آنكه زمينهاى مسطح و يا با شيب كمتر كلا به كشت ديم اختصاص داشت . از كارهاى مهمى كه در قلعه انجام شده و قابل ذكر است .
اول . روش بسيار هوشمندانه و عاقلانهاى است كه نادر براى هدايت آب از چشمهء قرهسو در نزديكى دربند ارغون شاه به درون كانالهايى براى آبرسانى كبودگنبد به كار گرفته است اين كانالها مدت زيادى است كه ديگر قابل استفاده نيست و مرمت نشده است .
دوم . مقبره نادر « 4 » است كه به دستور وى بنا گرديده ، هرچند كه در عمل هرگز از آن استفاده نشده است . اين يك بناى ساده و زيبا از سنگهاى قرمز است . هال اصلى اين بنا كه زمانى گنبدى بر فراز آن بوده است ، توسط تعدادى اتاقك ديگر احاطه شده و در زير آن نيز زيرزمين نسبتا بزرگى قرار دارد . نزديكى مقبره مسجد كوچكى است كه تماما كاشىكارى شده و به آن مسجد كبودگنبد « 5 » مىگويند .
سوم . نقارهخانه است . يعنى محلى در قلعه كه در آن با استفاده از طبل و نقاره خبرها را به مردم اعلان مىكردند . نقارهخانه روى سكوئى از سنگ قرمز در فاصلهء دو يا سه ميلى از گنبد واقع شده است .
چهارم . محل اقامت نادر در آسياباد « 6 » است كه در حال حاضر فقط چند ديوار خرابه و چند منبع آب از آن در پايين دست خشت بجاى مانده است .
هامش
( 1 ) -bala Kumaili.
( 2 ) -Gugumaz.
( 3 ) - دهكدههاى داخل حصار طبيعى كلات احتياج به شرح و توصيف جغرافيائى ندارد چون كاملا مكان آن مشخص شده است مگر محلهايى كه نام آنها درست بيان نشده است . م .
( 4 ) - اين بنا را كاخ خورشيد نيز مىنامند . ص 9 آثار تاريخى كلات و سرخس نوشته مهدى بامداد و خاوران نوشته ابو الفضل قاسمى . ص 166 .
( 5 ) -bulut gumbaz.
( 6 ) - اين محل مركز دفاين و خزاين نادرى نيز دانستهاند ص 171 خاوران گوهر ناشناخته ، نوشته ابو الفضل قاسمى . م .