حال حاضر اين قلعه به غير از موقعيت خاص طبيعى خود فاقد هرگونه ارزش و يا اهميت ديگرى است « 1 » . كلات همانند نعلبكى بسيار بزرگى است كه محيط آن به 60 ميل مىرسد و حدود 150 تا 300 متر از زمينهاى اطراف خود فرازتر است . اين قلعه دورتادور توسط كوههاى صيقلى متصل به يكديگر با شيبهاى تند و نوكهاى تيز احاطه شده است . اين حلقهء محاصره فقط در 5 نقطه گسسته است كه اين نقاط ورودىهاى قلعه را تشكيل مىدهند . از آن جمله است دربند ارغون شاه كه ما در كنار آن اردو زديم . اين دروازه بنام ارغون « 2 » از نبيرگان چنگيز ( 1284 م . ) ناميده شده است .
در اينجا دو رود كه يكى از طرف شرق سرازير مىشود و ديگرى از طرف غرب به هم مىپيوندند و درون كلات به جريان مىافتند . اين آب بعد از عبور از كلات از قسمت شمالى آن خارج شده و در زمينهاى ماوراء خزر « 3 » به جريان مىافتد . از فراز بلندىهاى مشرف به دروازهء ارغون شاه منظرهء خوبى از درون كلات را مشاهده كردم . تمامى زمين كلات با شيب به طرف رود سرازير مىشد . مىگفتند كه بر صخرههاى درون كلات نوشتهاى نقر شده است . ما نتوانستيم اين نوشته را از نزديك ببينيم . اما شجاع الدوله « 4 » رئيس تيمورىها مىگفت كه او زمانى سعى داشته با كمك عينك آن را بخواند اما موفق نشده است . آقاى الياس همچنين درخواست تهيهء يك كپى از اين نوشتهها را كرده بود كه به وى گزارش دادند بخاطر غيرخوانا بودن اين نوشته برداشتن كپى از آن نيز بيهوده است « 5 » .
برادرم سرگرد اى . سى . ييت « 6 » مؤلف كتاب ، انگليس و روس رودرروى يكديگر در آسيا « 7 » ، آخرين مسافر خارجى بود كه اجازه يافت در پنجم جولاى 1885 م . وارد كلات شود .
يكى دو ماه بعد ، آنچه در اين خصوص يادداشت كرده بود در روزنامهء ديلى تلگراف بچاپ
هامش
- نوشته احمد مجد الاسلا كرمانى ذيل تاريخ انقلاب مشروطيت ايران مراجعه شود .
( 1 ) - البته اين نظر نويسندهء اين كتاب بوده است ، در صورتى كه هر نقطهاى از اين آب و خاك ارزشمند است .
( 2 ) - براى اطلاع بيشتر در مورد نام دربند ارغون شاه به كتاب خاوران گوهر ناشناختهء ايران تأليف ابو الفضل قاسمى و آثار تاريخى كلات و سرخس نوشته آقاى مهدى بامداد ( نشريه انجمنى آثار ملى ) مراجعه شود .
( 3 ) -Transcaspia.
( 4 ) - نام رئيس طايفهء تيمورى قبلا شوكت الدوله آمده بود .
( 5 ) - اين كتيبه اشعارى است به زبان تركى ، ولى دو بيت آن به زبان فارسى است و سرايندهء آن گلبنى افشار است . متن آن در دو سفرنامهء كلات به كوشش مترجم اين كتاب در فرهنگ ايران زمين ، جلد 25 چاپ شده است و ترجمهء آن در كتاب ايران و قضيهء ايران ترجمه وحيد مازندرانى از انتشارات بنگاه ترجمه و نشر كتاب سال 1349 آمده است .
( 6 ) -A . C . yate( 7 ) -England And Russia Face to face in Asia