متن كتيبه « 1 »
« به عنايت ربانى و توفيق يزدانى و قادر متعال كه تمام پيروزيها از آن اوست ، اعلحضرت ابو الفتح محمد شيبانى خان ، فاتح كشورها و جهانگشايى كه در ظل عنايت خداوندى است ؛ او كه پادشاهى دانا و نايبى باشفقت است ، باشد كه روزهاى ايام سلطنتش دراز و طول سلطنت خاندانش برقرار باد . خداوند تبارك و تعالى او را تاكنون در تمام جنگها پيروز گردانيده و بر كليه رقيبانش سرورى بخشيده است .
در روز دوم ماه شوال سال 915 هجرى قمرى مطابق با سنه 1410 ميلادى ، عنان فتح و ظفر از مروشاه جهان به طرف دشت قبچاق كشيد تا بدروازه شهر قندليك رسيد . . . الغتاق ، ملحدين و كفار و دشمنان اسلام را شكست داد و گروه كثيرى را بديار عدم فرستاد و عده بىشمارى را باسارت گرفت و آنها را به دار الاسلام گسيل داشت تا به راه راست هدايت شده و لطف خداوندى شامل حال آنان گردد .
در بيست و دوم ماه صفر سال 916 به حومه شهر يادگارخانه رسيد كه اين شهر توسط معمار اعلحضرت عظيم الشأن ساخته شده بود . از تاريخ اولين روز حركتش تا آخرين روز مراجعتش كه چهار ماه و بيست روز طول كشيد . اعلحضرت فرسنگها راه پيمود و بر شهرهاى زيادى دست يافت كه تصور و امكان باورش براى هر ذيروحى غير ممكن به نظر مىرسد . باشد كه خداوند تبارك و تعالى سايه خلافتش را از سر بندگان و تمام مسلمين كم و كوتاه نگرداند و روزبروز بر قدرت و دوام حكومتش به حق محمد مصطفى ( ص ) كه درود خداوندى بر او باد ، برقرار و مستدام بدارد . »
به عقيدهء مورخان ايرانى اين پيروزى در حقيقت يك شكست بوده است . اما آنچه واقعيت دارد اين است كه تاريخنويسان ايرانى در اكثر موارد حقايق را وارونه جلوه مىدهند و يا شاخ و برگهايى از خود بر آن مىافزايند . شك نيست كه اين واقعه مقدمهء سقوط قدرت شيبانى « 2 » بوده است . از آنجا كه او در نبردى كه در اواخر همان سال در پاى قلعهء مرو
هامش
( 1 ) - در كتاب ايران و قضيهء ايران تأليف كرزن ترجمه وحيد مازندرانى اشاره به همين كتيبه شده است كه حاكى از پيروزى محمد خان شيبانى فاتح بخارا بر معتزلان ايرانى به سال 916 هجرى قمرى است .
ص ، 203 كتاب مزبور ، و چون متن اصلى اين نوشتهء در مأخذ و منابع در دسترس ديده نشد ، ناگزير از روى ترجمه انگليس آن به فارسى برگردانده شد . در اين سال حكومت سمرقند در دست سلطان على ميرزا بن سلطان محمود بن سلطان ابو سعيد تيمورى بود . محمد خان شيبانى به حيله و تزوير سلطان على ميرزا و مادرش را از سمرقند بيرون آورد و پس از بقتل رساندن آنان بر سمرقند مسلط شد . ص 48 احسن التواريخ و ص 180 عالمآراى صفوى .
( 2 ) - محمد خان شيبانى ، شيبك خان يا شاهى بيك خان از تبار چنگيزيان در دشت قبچاق و ماوارء النهر - نشو و نما يافت و پس از پيروزى بر پسران بىتدبير سلطان حسين بايقرا . مالك الرقاب ماوراء النهر و سپس در سال 912 ه . ق بر خراسان استيلا يافت . در مرو از دلاوران ايرانى شاه اسمعيل صفوى شكست خورد .
مؤلف اين واقعهء تاريخى را كوچك جلوه داده است . براى شرح احوال محمد خان شيبانى به كتب ذيل رجوع شود .
( 1 ) - احسن التواريخ روملو
( 2 ) - جلد اول تاريخ عالمآراى عباسى . تأليف اسكندر بيگ تركمان
( 3 ) - عالمآراى صفوى . به كوشش يد اللّه شكرى
( 4 ) - شاه اسمعيل صفوى . به اهتمام دكتر عبد الحسين نوائى .
( 5 ) - زندگانى شاه اسمعيل صفوى . تأليف رحيمزاده صفوى .