قابل ملاحظهاى برخوردار بوده است . برج و باروهاى قلعه با ديوارهايى مرتفع بر روى تپهاى بزرگ قرار گرفته بود . دورتادور قلعه را ديوارى مستحكم داراى روزنههائى كه به آن شيرازى مىگفتند دربرگرفته بود . در جلوى قلعه خندق عميقى بود كه هنوز ديوارهء خاكريز آن سالم و وضعيت خوبى داشت . اين قلعه را دستهاى از سربازان وابسته به هنگ پيادهنظام قاين حراست ميكردند .
گزيك « 1 » دهكدهاى بود نسبتا بزرگ كه 500 يا 600 خانوار در آن زندگى مىكردند و شمالىترين نقطه در ناحيهء سنىخانه به شمار مىرفت بعد از اين دهكده مسير ما در يك شيب سنگى در پاى رشتهاى از تپهها ادامه مىيافت . آثارى از حيات به چشم نمىخورد . تپهها و صحرا به كلى عارى از سكنه بود . در آهنگران « 2 » در درون يك قلعهء قديمى ده يا دوازده خانوار زندگى مىكردند . گفته مىشد كه مردمى كه در گذشته در اينجا ساكن بودهاند به حرفهء آهنگرى اشتغال داشتند و از معادن مجاور به استخراج سنگ آهن مىپرداختهاند . از اينجا به بعد از زمينى شنى كه بطور پراكنده آن را بوتههاى تاغ فرا گرفته بود گذشتيم و به سوى شاهرخت « 3 » كه در پاى رشتهاى ديگر از تپهاى واقع شده بود روان شديم . در اين ده در درون يك حصار نزديك به 200 خانوار زندگى مىكردند .
روز بعد با پيمودن 24 ميل در زمينى شنى و گرم به استخرى از آب كه در زير صخرههاى واقع شده و به آن چشمهء نور مىگفتند رسيديم . كاكى سردار كه رئيس چند همراه تركمن ما بود بخاطر سابقهء قبلىاش در راهزنى اين منطقه را به خوبى مىشناخت . او مىگفت در آنروزهايى كه به اين ناحيه هجوم مىآوردند اصلا اميدى نداشتند كه بتوانند به اين استخر دست يافته و آب مورد نياز خود را از آن تهيه كنند ، علت اين امر نيز فقط شرايط طبيعى اين ناحيه بود كه يك نفر ، با اسلحه بر فراز اين صخرهها مىتوانست از پيشروى و نفوذ يك گروه مهاجم ممانعت به عمل آورد . به همين دليل نيز تركمانان تا آنجا كه مىتوانستند سعى مىكردند راهشان به حوالى اين استخر نيفتد .
در اول آوريل 1894 م به مژنآباد « 4 » رسيديم . در اين دهكده 60 خانوار زندگى مىكردند . مژنآباد و دهكدههاى اطراف آن يعنى حسينآباد « 5 » و كرايان « 6 » در گذشته به درويش على خان تيمورى حاكم خواف تعلق داشت . ولى او تمام اين سه آبادى را به مبلغ
هامش
( 1 ) - گزيك دهى است جزء بخش طبس مسينا شهرستان بيرجند . ماخذ فوق .
( 2 ) - آهنگران جزء دهستان گرنك شهرستان بيرجند است . فرهنگ آباديهاى ايران . ص 13 .
( 3 ) - شاهرخت دهستانى است در شهرستان بيرجند . فرهنگ آبادىهاى كشور . جلد 21 .
( 4 ) - مژنآباد جزء تربت حيدريه آمده است . فرهنگ آباديهاى ايران . ص 448 .
( 5 - 6 ) - جزء تربت حيدريه است ، مأخذ فوق .