بسيار سرسبز و پوشيده از گل و گياه بود و طبيعت فرا رسيدن بهار را همراه با بارش باران شديدى مژده ميداد . نام چاه زيران از بوتهاى كه در اين ناحيه به وفور مىرويد بنام زير « 1 » گرفته شده است . در اينجا هم سكنهاى نبود و هيچ امكانى براى فراهم كردن آذوقهء مورد نياز خود نداشتيم . تعدادى چادر سياه بطور پراكنده به چشم مىخورد كه متعلق به بلوچهاى بهلورى « 2 » بود . آنان مىگفتند كه پدرانشان 7 نسل پيش از بلوچستان مهاجرت كردهاند . چهارصد خانوار از آنها زير نظر يك كدخدا در اين ناحيه زندگى مىكردند ، اينان تقريبا يك سوم طايفه را تشكيل مىدادند . باقى آنان در قاين و خواف به سر مىبرند . در اينجا از مرغان وحشى خبرى نبود . از كبك اصلا اثرى نديدم . آنچه مشاهده كردم فقط دستهايى بود از اسفرودهاى دمدراز مهاجر كه بر فراز سرما به سوى شمال در پرواز بودند .
در ماخونيك « 3 » به جلگهاى وارد شديم كه به زبان محلى به آن سنىخانه مىگفتند ساكنان اين جلگه همگى اهل تسنن بودند . در تعدادى كلبهء حقير و ويران تعدادى خانوار عرب كه پوستى تيره داشتند زندگى مىكردند . اينان مردمى فقير بودند و لباسهاى بسيار ژنده و نامناسب به تن داشتند ، به نظر مىرسيد كه از نظر خصوصيات نژادى و فرهنگ اين مردم اصالت خود را حفظ كرده و در طول زمان تحت تأثير محيط اطراف خود قرار نگرفته باشند . علت اين امر نيز تا حدود زيادى نزديكى به مرز افغانستان بود . بدينترتيب قجرها ( آنان ايرانيان را بدين نام مىخواندند ) دسترسى نداشته و نمىتوانستند در امور آنها دخالت و اعمال نفوذ كنند و آنان را وادار سازند تا از مذهب خود دست برداشته و به مذهب تشيع ايمان آورند .
طبس « 4 » مركز ناحيهء سنىخانه ، در وسط دشت هموارى بنا شده بود . اين دهكده تقريبا 150 خانوار را دربرمىگرفت . كمى آنطرفتر سى يا چهل آسياب بادى كه در يك رديف قرار گرفته بود ديده مىشد . آب اينجا از قنات تأمين مىشد . بيشتر قناتها به امير قاين تعلق داشت امير ، زمين بذر و گاو و ساير ملزومات را در اختيار كشاورزان قرار مىدهد و كلا در قبال زحمتى كه آنها متحمل مىشوند 4 / 1 از محصولى را كه برداشت مىكنند به عنوان دستمزد به آنها برمىگرداند . البته ماليات ديوانى از كل محصول كسر مىشود از ظاهر قلعهء طبس معلوم بود كه در روزگار خود از بناهاى بسيار مستحكم و از مواضع دفاعى
هامش
( 1 ) - بنام زير گياهى در لغتنامهء دهخدا و فرهنگ معين ضبط نشده است . در خراسان به گياه خارزير مىگويند . م
( 2 ) -Bahluri baluchis( 3 ) - ماخونيك جزء بيرجند است . فرهنگ آباديهاى ايران . ص 432 .
( 4 ) - منظور طبس مسينا است كه بخشى از بيرجند است . فرهنگ آباديهاى كشور . جلد 21 .