سؤال : بعضي از عبارات عربيه موروثه از فصحا وبلغا وسابقين ولاحقين شايد از جهت فصاحت وبلاغت به درجهء آيات قرآنيه رسيده باشد ، لكن تميز دادن اين امر بر ما مشكل باشد وهم چنين بر عربهايى كه از بلغاء وفصحاء وأهل لغت قرآني هستند ، از بابت زيادى علوّ مقام كلامها ، اين تميز دشوار است .
جواب : هر كس لسان عرب را بداند واگر چه از غير عرب باشد ، به وجدان خود يك مناسبت تامّه وخصوصيت خاصّه ميان سوره از قرآن وسورهء ديگر ، از آن وآية ديگر ، از جهت فصاحت وبلاغت ونظم وأسلوب واثر ، خواهد يافت كه آن مناسبت وخصوصيت را ميان آن سوره وآية وساير عبارات از غير قرآن نخواهد يافت واگر چه براي فصاحت وبلاغت شايد ميزاني به دست آوردهاند كه حدّ جامع هر يك باشد ، لكن علماء معاني وبيان ، خودهاشان تصريح مىكنند كه تميز دادن هر كلمه بر حسب مراتب ممكنه از جهت فصاحت وبلاغت وتناسب ومواقع آنها به قدرى مشكل ودشوار است كه غير از جهت إلهية والهام ربّانيّهء وفاء به تمام كلام ، به طورى كه هيچ مرتبهء در موقع خود فروگذار نشده باشد ، ممكن نيست وگذشته از جهت فصاحت وبلاغت ، صاحب وجدان صحيح در أسلوب وروش كلام قرآني ، چنان چه سبق ذكر يافت ، اثر وكيفيتى مشاهده مىنمايد كه در غير آن نيست وچنان چه كسى انكار اين معنى نمايد ، وجدانش تكذيب لسانش خواهد نمود .
وديگر از أموري كه خواصّ از مردم تصديق به آن مىكنند ومؤيّد قوىّ در اثبات حقّيت قرآن است ، اين است كه با مسلّم بودن كامليّت آن حضرت در رتبت عقلية نزد عموم ، حتى نزد مردم اروپا ودانايان آنها ودارا بودن آن وجود محترم يك مقام شرافت وامانت را نزد عامّهء آن مردمانى كه در بلد أو بودند تا اين كه ملقّب به محمد امينش كرده بودند ، چنان چه آن حضرت اطمينان كامل وقطع ثابت نمىداشت كه عموم مردم عاجز از اتيان به مثل تمام يا بعض از قرآنند ( گذشته از اين كه ملاحظهء مناسبت هر آية يا سورهء با مورد خاصي كه بر حسب خصوصيت تامّهء آن مورد ودستور احكام منحصره در آن نزول يافته گاهى در مكة وگاه در مدينه وگاه در حروب وأسفار ، ظاهر مىسازد بطلان قول به تلفيق دفعي وقبلي را ) واگر اين كتاب از مجراى الهى نمىبود ، بلكه ترتيب دادهء شخصي از بشر يا اشخاصى بوده كه مثل آن جمع وترتيب را عدّهء ديگرى هم از عهده برمىآيند يا احتمال ضعيفى به اين معنى مىداد ،
بيست رساله ( فارسي ) — صفحة 65
مساهمون: ميرزا أحمد الآشتياني
ص٦٥