من نوره ثمّ غيّبهم في علمه وممكن است مراد از عبارت مذكوره در روايت ، عالم ذرّ باشد ودر قرآن مجيد ، در سورهء أعراف فرموده :
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا
« 1 » ودر سورهء جنّ فرموده :
عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً
« 2 » والعلم عند اللّه واللّه يهدى من يشاء إلى صراط مستقيم .
علم به معنى دانستن واز صفات إضافية است كه نسبت به معلوم دارد ، مانند نسبت قدرت به مقدور ، ودانستن چيزى عبارت از حضور آن چيز ومعلوم است نزد قوّهء مدركه ، خيال باشد يا عقل ، وحضور نزد قوه مدركه عبارت از وجود آن است ، وچون وجود نور حقيقي است وسبب ظهور هر مدركى براي قوهء مدركه است ، فرمودهاند : العلم نور يقذفه اللّه في قلب من يشاء . « 3 » اين است كه انسان تا مطلبي را به چشم دل وقوهء عقلانيه يا خياليه نبيند ، علم به آن ندارد وهرگاه به آن عالم شد ، مىگويد : مطلب بر من روشن شد ؛ زيرا آن مطلب به وجودش نزد قوهء مدركه ظاهر شده .
ومعلومات دو قسماند :
1 . ماهيّات ، كه به وجود ذهني ظاهر مىشوند ، يعنى به مقابله ومعاينهء موجودات خارجيه ، نفس اعداد مىشود . پس وجود صور آن ماهيات در قواى أو منعكس مىشود ووجود ذهني حاصل مىشود وبه مرآت وجود ذهني ، وجود خارجي آن ماهيات مشهود مىگردد .
2 . وجودات ، كه بأعيانها در خارج موجود مىشوند وظهور مىيابند ومشهود ذات مقدّس خداوند مىباشند .
وعلم خداوند دو قسم است : علم مع الايجاد وعلم قبل از ايجاد .
علم مع الايجاد عبارت است از علم خداوند به تمام وجودات وموجودات ، به علم شهودي حضوري واشراقي ، كه هر چه را ايجاد فرموده ، نفس وجود آن موجود بذاته براي خداوند حاضر است وذات مقدّسش آن موجود را بذاته شهود فرمايد ، نه به صورتش - همچنان كه
هامش
( 1 ) . أعراف ( 7 ) آيهء 172 .
( 2 ) . جن ( 72 ) آيات 26 - 28 .
( 3 ) . در منية المريد ، شهيد ثاني ، ص 50 چنين آمده است : إنّما هو نور يقع في قلب من يريد اللّه أن يهديه .