هسته ، مدتي در زير خاك ، برگها وشاخهها وشكوفهها از آن هسته به ظهور مىرسد ، بىربط به مقام است ؛ براي آن كه هسته داراى مادّيت وقابليّت است كه به إعداد معدّات از قبيل آب وخاك وهوا وچيزهاى ديگر ، استعدادش كامل مىشود براي افاضهء خداوند برگ وشاخ وميوه را كه از آن هسته بروياند ومقام كلام ما مقام فعليّت وعلم فعلى به موجوداتى است كه خداوند ايجاد مىفرمايد وسزاوار صاحب اين قول است كه مثال به هسته زده ، بگويد :
اى برون از وهم وقال وقيل من * خاك بر فرق من وتمثيل من
پس بهترين بيانات در علم تفصيلي خداوند قبل از ايجاد همان است كه ذكر نموديم .
واما تمثيل مقام ، به فكرى كه در موقع اقدام به اعمال وافعال از انسان صادر مىشود ، چنان چه گفته شده : مثل صدور العالم عن الباري مثل صدور الأفكار من ذوي الرويّة . پس توهّم نشود كه اين مثال ، انكار علم تفصيلي خداوند قبل از ايجاد است ، بلكه مقصود اين است كه مثل خداوند ايجاد عالم را ، مثل فكرى است كه انساني در موقع انجام امر يا أموري مىنمايد كه آن فكر البتة محتاج به فكر ديگرى نيست ، تا تسلسل در أفكار لازم آيد ؛ بلكه انشاء فكر مىنمايد ؛ بدون احتياج داشتن به فكرى ديگر وخداوند هم ايجاد عالم را از روى علم وقدرت ذاتية خودش كه أزلي است ، فرموده ؛ بدون احتياج به علم سابق بر علم ذاتيش .
وبالجملة ، ثبوت علم تفصيلي خداوند به أشياء قبل از ايجاد ، به بيانى كه ذكر شد ، محلّ شبهه نيست ، ليكن كلام در چگونگى وجود معلومات است - والعلم عند اللّه - چنان چه در روايت است : « والعلم ذاته ولا معلوم ، والقدرة ذاته ولا مقدور » « 1 »
واما بنابر قواعد فلسفيه وموازين مقرره در حكمت كلّيّه ، مانند : الضرورة قضت ببطلان الطّفرة والتّداخل . وما صحّ على الفرد صحّ على الطّبيعة وقاعدهء امكان اشرف ، تقسيم علم به اجمالي وتفصيلي وقبل از ايجاد ومع الايجاد ( در علم بارى تعالى به موجودات ) موقعيتى ندارد ؛ زيرا هر يك از افراد مخلوقات كه در اين عالم موجود شده ومىشوند ، تنزّل كليّاتى باشند كه آن كليات با وجود سعى واحاطى در وعاء خزائن مناسب خود ، موجودند .
قال - عزّ وجلّ -
وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ
« 2 » . پس تمام آن
هامش
( 1 ) . توحيد صدوق ، ص 139 .
( 2 ) . حجر ( 15 ) آيهء 21 .