مىشود ، وجودات عينيّه است وخداوند منزّه از خيال وصور عقلية يا خياليه است .
وبعضي در علم خداوند قبل از ايجاد ، قائل به علم اجمالي شدند واين قول نيز باطل است ؛ زيرا بر حسب صريح بسيارى از آيات قرآن كريم « 1 » وهم چنين تأمّل در آيات آفاقيه وانفسيه وخلقت موجودات جهان آفرينش ، كه بيان آن مذكور خواهد شد ، ذات مقدّس خداوند قبل از ايجاد اشيا به هر يك از مصنوعات ومخلوقات خود تفصيلا عالم است .
پس قول حقّ اين است كه علم حقّ تعالى به أشياء ، قبل از ايجاد ، تفصيلي است ؛ به اين بيان :
شبهه نيست كه خداوند خالق وآفرينندهء تمام موجودات ممكنهء مستقلهء جهان هستى ؛ از جمادات ومعادن ونباتات وحيوانات وانسان وغير آنها از قبيل جنّيان وملائكة است ، وچنان چه شخص خردمند منصفى تأمل در خلقت هر يك از افراد موجودات ، به خصوص انسان نمايد ، در يابد كه هر جزئي از اجزاء آن مخلوقات مشتمل بر حكم ومصالح ودقايق بسيار است كه عقلا در آن متحير باشند واگر كسى بخواهد به آن حكم ودقائق اطّلاع پيدا كند ، بايد مراجعه به علم تشريح وكتابهاى ديگرى كه در خصوصيات ومنافع وآثار بعضي از موجودات نوشته شده ، نمايد تا به قسمتى از آن مستحضر گردد .
وشبهه نيست كه اين خلقتها از روى علم تامّ سابق خداوند به اين دقائق بوده كه در اين مخلوقات مشهود است ودر قرآن مجيد است كه فرموده :
أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ
« 2 » وبعد از اين كه علم خداوند به مخلوقات ، قبل از وجودشان ، بالضرورة بوده ، ديگر فرقى بين زمان قليل وكثير نيست ، زمان محدود باشد يا غير محدود ، چون علم واجب تعالى قابل تغيير وتبديل نيست ودر تمام آنات به هر مخلوقى عالم وبه هر تغيير وتبديلى كه در هر يك از افراد مخلوق حادث مىشود ، أزلا عالم است ، وتمام أطوار مخلوقات به اراده وقدرت اوست : وهو العليم القدير
وامّا تمثيل بعضي علم تفصيلي را به هسته ؛ كه باغبان بكارد وعالم است كه بعد از ماندن آن
هامش
( 1 ) . مانند آيهء مباركهءوَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ. ( بقره ( 2 ) آيهء 30 ) وآيهء كريمهءوَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ( يونس ( 10 ) آيهء 61 ) . وآيهء شريفهءوَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ( انعام ( 6 ) آيهء 28 ) . وآيات ديگر دربارهء أحوال برزخ ، أعراف ، معاد وحالات أهل بهشت ودوزخ وگفتار آنها ، كه تمام آنها صريح در علم تفصيلي خداوند قبل از ايجاد است ( مؤلّف ) .
( 2 ) . ملك ( 67 ) آيهء 14 .