چنان چه در قرآن فرموده :
يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ
« 1 » يعنى اى مردم ! شمائيد نيازمندان به خداوند ، وغنىّ وبىنياز فقط ذات مقدّس اوست .
واما بيان توحيد اين است كه هر حقيقتي در ذات خود يكى است ، مثل حقيقت آب وخاك وهوا ، وبه واسطهء اختلاط وامتزاج با غير خود ، كه آن غير منشأ امتياز است ، متعدد مىشوند ، مثل آب اين مكان ومكان ديگر يا آب با اين رنگ ورنگ ديگر ، وآب سرد وآب گرم ، وهمچنين در ساير آنچه غير آب است ، وچنان چه فرض كنيم كه از آب آنچه غير أو هست ، خارج نمائيم ، ديگر تعدد ومناط امتياز به دو تا سه تا نيست ، تمام آبها يك آب خواهد بود ، واين طور است حال در هر ماهيت وحقيقتي كه غير وجود است ، كه در ذات خود يكى است وبه مخلوط شدن با غير خود بالعرض متعدّد مىشود .
واما حقيقت وجود چون به ذاتش مقدم بر تمام حقايق وماهيات است وافاضه كنندهء وجود بر تمام موجودات است ، وهمهء مخلوقات وماهيات ممكنات به ايجاد أو موجودند ، پس مقدّم بر تمام حقايق وموجودات است وهيچ چيزى قابل مخلوط شدن با أو نيست ؛ چون مخلوق اوست وبه فيض أو موجود است .
وآن ذات مقدس صرف وجود وايجاد كنندهء كلّيّهء موجودات كه مستقل در وجودند ، مثل اقسام حيوانات وافراد انسان ودرختان وبالجملة ، موجودات مستقلة آسمانى وزمينى است .
پس ابدا وأزلا باقي ومحيط به تمام عوالم موجودات امكاني است كه داراى ماهيات مىباشند .
وچنان چه قبلا يادآور شديم ، مثل تمام ماهيات موجودات عالم ، مثل ماهيات حروفات وكلمات باشند كه انسان تكلّم مىنمايد وبه فيض وجود لفظي موجودشان مىكند ، بلكه نظير صور خياليه است كه انسان در موطن خيال ايجاد مىنمايد ، وچنان چه قيام صور خياليه به ذات انسان قيام فعل به فاعل است ، نه قيام حلولى . همچنين تمام موجودات ، وجود آنها صادر از ذات مقدس است ، وقيام كلام متكلّم به واسطهء زبان وهوا مىباشد وذات مقدس خداوند ، بذاته تمام موجودات را شهود مىنمايد ، مثل شهود عالم صور علميه را كه ايجاد مىكند ، وچنان چه نگاهدارى صور علميه براي عالم به آن صور ، ثقل وزحمتى براي أو
هامش
( 1 ) . فاطر ( 35 ) آيهء 15 .