به عقيدهء أهل معرفت اثبات اين أصل اساسى بنا بر حكمت « 1 » بحثي ونظري توقف دارد بر اثبات اصالت وجود واعتباريت ماهيات وابطال تحقق غير وجود
هامش
- ذات محيط بمقام وجوب ومقدّم بر مرتبهء ملاحظه وجود مقيد بعدم تعينات امكانية واستدلال از وجود به جامعيت هستى نسبت به أسماء وصفات وجود وسير از باطن وجود بمقام ظاهر واستدلال از أسماء إلهية بحقايق كونيه وسير از أسماء به مظاهر أسماء وصفات وصور أسماء إلهية ومظاهر صور وكيفيت تجلى حق بأسماء إلهية در حقايق كونيه ، همان سفر وسير علمي در أصل وجود واستدلال از أصل وجود بوجوب وجود وسير از أسماء در حقايق وجودي همان سير وسفر از حق است بحق وسفر از حق به خلق . ولى استدلال از وجود امكاني بوجوب وجودي وتقسيم وجود به واجب وممكن واستدلال از ممكن بواجب ، سفر از خلق است بحق استدلال از أصل وجود به جامعيت وجود نسبت بأسماء كمالية وحقايق كونيهء همان سير از وحدت بطرف كثرت است وكثرت أعم است از كثرت أسماء وكثرت خلقي .
( 1 ) - بنا بر مسلك كشف وشهود ، حق اوّل اظهر از هر ظاهري است وخلق مخفى وباطن . . .
بايد دانست بين وصول بحق از طريق شهود وحصول علم بحق از طريق برهان ، فرق بسيارست .
عارف مرتبه به مرتبه مراتب را نفى نموده واثبات أصل واحد مينمايد . وحكيم صاحب برهان مراتب را يكى بعد از ديگرى اثبات نموده واز آنها بحق اوّل پىمىبرد . بعبارت أوضح ، سالك راه ظاهر ، چون با نردبان عقل ونظر بطرف حق سير نمايد از طريق عقل مرتبه به مرتبه اثبات أشياء نمايد تا برسد به اثبات بمقام ومرتبهاى كه علت صرفه است ووجود محض ، كه ماوراى وجود أو حقيقتي متصور نمىباشد . ولى سالك طريق باطن با براق شهود ورفرف كشف وعيان بحقيقت واصل شود لذا بايد مرحله به مرحله أشياء را نفى نمايد تا بحق متصل شود وبه نهايت سير خود كه فناى في اللّه وبقاى باللّه است برسد . سلوك راه ظاهري مقدور أغلب اشخاص است بر خلاف راه باطن كه بسيار مشكل وصعب است جز به پاى عجز ونيستى نتوان بمقصود رسيد واوحدى از مردم استعداد وتوان طي اين طريق را واجدند .