الرحمن بالتمييز والتخليص المذكور ، ظهر لك أمور شديدة تخالف ما أنت عليه الآن « 1 » . . . » .
در آيهء اوّل أشارت باين أصل مهم رفته است كه حق اوّل فرمايد : ما هرگز أنواع واقسام نعمتهاى خود را ، بر بندگان حرام ننموديم ، ارزاق صوري وغذاهاى لذيذ وآنچه از مأكولات كه براي آنها گوارا است ونعم غير مأكولات مثل زينتها وآنچه ظاهر آنها را مىآرايد ، وآنچه كه به باطن اختصاص دارد ، مثل ارزاق معنوي وطيبات روحاني وزينتهاى باطني ، بر آنها حلال وگوارا باد ، وما بمقتضاى رحمت رحمانيهء خود همه را مشمول انعام خود قرار داديم ، ولى نعم دنيوي هميشه با آلام وكدورات وكراهت ممزوج است وكأنه لازم دنياست كه نعمتهاى آن مشوب با آلام است ولى در آخرت بمناسبت حكم اسم - الرحيم - نعمتهاى ما مشوب وممزوج نمىباشد ورحمت عامهء كلى حق در آخرت مثل دنيا ، مبرّا از احكام موطن ومرتبه است چه آنكه مرتبهء وموطن دنيا داراى احكام خاص است كه از جمله رحمت را ممزوج با نقمت نمايد ونيز در آخرت نسبت بكفّار لذات از آلام تخليص شود ، همانطورى نصيب مؤمن وموحّد حقيقي رحمت خالص است حظّ وبهرهء كفّار ، عذاب خالص است ، لذا نار اخروى ، نار صرف است ومطلقا مزج با غير نار قبول ننمايد عذاب صرف همين است لذا حق از آن بعذاب شديد تعبير فرموده است واين تمييز وتخليص عذاب ، وعدم جهت رحمت در آن دائمي وابدى است واين نحو از عذاب قبول انقطاع ننمايد واين مظهر بوى رحمت حق را استشمام نكند .
در آيهء دوم مخاطب حضرت خليل الرحمن منغمر در أنواع نعم دنيوي است ، لذا آن حضرت در مقام نهى از پرستش بت أو را مخاطب قرار داده وفرموده است :
از پرستش غير حق سخت پرهيز نما ، چون ميترسم عذاب حق تو را احاطه نموده
و
هامش
( 1 ) - رجوع شود به تأويلات سورهء فاتحة الكتاب صدر الدين قونيوى چاپ احمدآباد دكن ص 179 ، 180 ، 181 ، 182 ، 183 .