ريشه دارد وعميق است ، وامكان ندارد كسى بتواند حافظ وسعدى ومولانا جلال الدين رومى ، وسنايى وجامى و . . . غير اينها از أكابر را بشناسد ، مگر آنكه در فلسفه وتصوف وحديث وأدبيات عرب ، داراى اطلاعات وسيع باشد ، واگر امر بهمين منوال بگذرد ، بايد مثلا حافظشناس ومثنوىشناس نيز از خارج استخدام نمود . وخداوند بزرگ چنين روزى را نصيب ما نكند .
دورانى كه مذهب تسنّن در إيران رواج داشت وجماعت شيعه « 1 » در اقليت واقع بودند ، بزرگترين دانشمندان فقه وأصول وحديث وعلم كلام وديگر علوم متعارف زمان از طب وفنون رياضى وفلسفه ، از مملكت عزيز ما برخاستهاند . دانشمندان إيراني در مسائلي كه جنبهء فكرى وعقلي در درك آنها مدخليت دارد واز عقائد محسوب
هامش
( 1 ) - بايد دانست كه در هيچ جاى دنيا ، مثل إيران زمينه از براي پذيرفتن تشيع مهيا ومستعد نبوده است وقبل از ظهور صفويه نيز ، دانشمندان شيعه در علوم وفنون ، بخصوص فلسفه وعلوم إلهي ، درخشندگى خاصي داشتهاند ، ودر معارف اسلامى محققان متبحر شيعه در عالم اسلام داراى مقام رفيع ومكانت خاص مىباشند ، بخصوص فقه شيعه كه از جهت وسعت ، وروشنبينى خاص لازم فتح باب اجتهاد برترى واضح وآشكارى را واجد است وترقى وتكامل أصول فقه بوسيلهء دانشمندان شيعه در اعصار أخير ، اهميت شايانى دارد ، وعلم أصول در عامه عمده ، همان مباحثى است كه در قرون ماضيه تاليف شده است وفاقد جلاء وروشنى خاص فقه اسلامى است وعلم أصول در شيعه چنان دقيق وتحقيقى وجامع رشد نموده است كه در استحكام قواعد وابتناى بر أصول محكم نوعي از فلسفه محسوب مىشود .
اخبار وأحاديث وارد از طرق أئمة شيعه در باب أصول عقائد از توحيد ، ومباحث مربوط به توحيد ، مباحث صفات وكيفيت انبعاث أسماء وصفات از تجلى غيبى ذات ، ومسائل مربوط بافعال عباد واخبار مرتبط به محكمات ومتشابهات ، وأحاديث راجع به مباحث نبوت واخبار وارد در باب ولايت ووصايت حضرت ختمى وتحقيق اين أصل ولايت ، كه منشأ تقدم أنبياء بر يكديگر به منزلهء روح وبالآخرة جهت باطن نبوت وجنبهء حقي أنبياء است . وبيان اين معنا كه ولايت هرگز منقطع نشود وديگر تحقيقات مربوط به أصول عقائد چيزى است كه اختصاص به شيعه وپيروان أئمة دارد وعرفاى اسلامى در عالىترين مباحث عرفانى متأثر از اين طريقهاند ، ورموز وإشارات موجود در اخبار وارد از طرق أئمة « عليهم السلام » در علم توحيد ومعارف بزرگترين فيلسوف وحكيم إلهي را به تحسين وحيرت وامىدارد . أكثر حكماى اسلامى داراى مذهب شيعه ويا تمايل تام به تشيع دارند ، ودر بين مذاهب اسلامى در أصول عقائد ، آراء فلاسفه ، بأفكار أئمة شيعه خيلى نزديك است ، در مسأله توحيد ومبحث صفات ونسبت ذات به صفات ودر مسأله خلق اعمال وافعال عقائد حكماى اسلامى همان عقائد وآراء أئمة شيعه است ، وبا آراء اشاعره ومعتزله مباينت دارد ، مسلك عرفاى اسلامى در أصل توحيد وأسماء وصفات ومسأله ولايت عين عقائد شيعه است وعقائد عرفا به كلى مباين أفكار معتزله واشاعره است .