ومنافاة ندارد كه شيء باقي باشد ووجودي واحد سيال در مقام اشتداد ، ملاك بقاء آن محسوب شود ، وتبدل موضوع اگر در مراتب وجود واحد باشد ، موضوع باقي است وملاك ثبات وبقاء وقوع شيء در حركت در وجود ذات واحد است نه آنكه موضوع ثابت وساكن باشد ، سكون در نظام عالم مادة امرى نسبى بل كه غير واقعي است .
وقد قيل : « ان تشخص الحركة انما يكون بالموضوع وبما منه وما فيه وما إليه الحركة » وحدت حركت شخصي جزيى بوجه اتصال مراتب وعدم انفصال حدود وبقاى آن بوحدت استمرارى همان ثبات وبقاى موضوع است كه در بين مراتب با قبول تغيّرات وتبدلات محفوظ است ، وحركت واقع در مراتب وجود واحد از آنجا كه وجود قبول تشكيك واشتداد نمايد ودر واقع وجود لاحق همان وجود سابق است در مراتب اشتدادى وحركت اشتدادى به معناى حصول فعليات است وهر صورت سابقه مادهء صورت لاحقه است وحدود حاصل در مراتب اشتداد بالقوة موجودند وبالفعل أصل وجود سارى در مراحل ومواطن ومسافات است ، موضوع بوحدت خود باقي است نه آنكه حركات مختلف ووجودات متباين باشند تا لازم وجود حدود غير متناهي بالفعل در بين مبدأ ومنتهاى محصور ومتناهي .
« واز آنجايى كه اين حركت در جوهر ذات باشد وجوهري وذاتي موضوع بود ، موضوع حركت از ذات حركت خارج نباشد وحركت وموضوع حركت وما فيه الحركة واحد باشند بحسب وجود در خارج ، بلكه اگر حركت در أصل وجودي عام اعتبار شود - ما منه الحركة وما إليه الحركة - نيز واحد باشد ، همچون حركت لون بوجود ، از بياض به سوى سواد . از آنجا كه هريك از سواد وبياض « 1 » از
هامش
( 1 ) - بدائع الحكم ص 131 ، 132 صدر الحكماء در أسفار در مقام بيان حركت در كيف وتحقيق آنكه در حركت كيفى موضوع جوهر است با - كيف ما - چون در حركت در كيف موضوع بعينه ثابت وباقي نمىباشد بواسطة توارد صور تدريجي در موضوع حركت وعدم براي حدود در مقام اشتداد - گويد : وإذ أجاز ذلك في الكيف فليجز في الجوهر . وسيأتي تفصيل ذلك .