از توابع وجود انسان در عالم نشأت ذرّ اعلاست كه عبارتست از عين ثابت انسان در عالم أعيان ثابته بوجودي تبعي وعلمي ، صورت وظاهر اسم اللّه كه جامع جميع أسماء إلهية است واز باب جامعيت نسبت بجميع أسماء جزئيه وكليه ، اسم أعظم بشمار مىرود وهمه مراتب وجودي انسان در نشئات وبرزات وجودي تابع مقتضيات أسماء حاكم بر عين ثابت انسان واستعداد مكنون در اين عين است كه به تبعيت أسماء إلهية غير مجعول است . بايد خوب دقت نمود وفهميد كه حدوث برخى از مراتب وجود انسان منافاة با قدم برخى از مراتب ديگر ندارد وحدوث ونشأت خلق ذاتي وجود خلقي وتحقّق در عالم امر ذاتي اين حقيقت كليهء إلهية است « 1 » .
محقق فيض در وصل 4 از باب 6 معارف إلهية ص 89 ، 90 ووصل 5 ، براهين ودلائلى ديگرى را كه ملا صدرا بر حركت جوهر اقامه نموده است تقرير وتحرير مىنمايد . بايد اين دلائل را نحوى تقرير نمود كه نتوان به آنها مناقشه نمود وبعضي از أفاضل دوران گذشته وبرخى از معاصران از باب عدم احاطه بمبانى ملا صدرا وعدم نيل به مغزاى مرام وى در صدد ايراد اشكال بر آمدهاند كه بعد از تأمّل در أفكار آخوند سستى اين مناقشات ظاهر مىشود .
بايد تأمّل نمود در اين مسأله كه برخى از براهين حركت جوهر بنا بر ممشاي طريقهء محققان از حكماى مشائيه قبل از ملا صدرا اقامه شده است وبعضي از براهين
هامش
( 1 ) - اين مناقشات با آن أصل كلى كه در موارد متعدد به توضيح آن پرداختهايم ندارد كه وجود خاص انسان همين وجود مادي زماني است وبعد از طي درجات نباتى وحيواني ومراتب برزخي وعقلانى با أصل خود متحد شود واگر در صراط تكامل حقيقي واقع شود ، كليه مراتب وجودي مقدم بر نشأت خلق از ابعاض واجزاى وجود أو محسوب ميشوند ودر اين معنا سرى است كه بايد آن را در إشارات كلمات أهل اللّه جستجو نمود ، نه نصوص موجود در كتب حكما كه نشئات نفسانية مقدم بر نشأت وجود خلقي ومادي آن را سخت انكار نمودهاند