غايت داراى اقسامى است ، غايت مترتب بر شيء بالذات وغرض مترتب بر شيء بالعرض ، غايت عرضى منقسم ميشود به ضروري وغير ضروري .
* * * يكى از مباحث مهم در مسألهء علت ومعلول آنست كه هر علت فاعلى مبدأ صدور معلولي است كه اين معلول از غايت جدا نمىباشد وهر ممكنى بدون علت موجود نمىگردد وهر علتي بدون غرض مبدأ صدور فعل نمىشود وممكن ما دامى كه جميع انحاء عدم آن سد نشود . بنحوى كه وجودش واجب وعدم آن ممتنع گردد ، وبه حد ضرورت نرسد ووجود آن نسبت بعدم راجح نشود ، موجود نخواهد شد ، لذا عبث نيز داراى غايت است ، ولازم نيست غرض در جميع موارد ، غايت عقلي باشد ، وغايت مترتب بر هر فعلى ، مناسب است با فاعل مبدأ صدور فعل ، ومبدأ عبث امرى عقلي نمىباشد ومع ذلك هر فعلى نسبت بفاعل خبر وهر غرضى نسبت به فعل وفاعل متعلق باين غرض ملايم وغير منافى آن است ومسلم است كه فعل بايد امرى ملايم با ذات فاعل باشد تا از فاعل صادر شود ( فكل فعل نفساني فلشوق مع تخيّل ، وان لم يكن ذلك التخيل ثابتا . . . ) .
* * * از آنجايى برخى از افعال عبث وبعضي از حركات بر سبيل جزاف صادر شوند ونيز در مواردى اين شبهه پيش آمده است كه افاعيلى از فاعل بدون رجحان ، صادر شده است ونيز بعضي از قدما خيال كردهاند كه عالم وجود ( عالم مادة ) بر سبيل اتفاق حاصل شده است واين مقصود را به صور متعدد ذكر كردهاند ، ناچار بايد اين مطلب را توضيح داد . اين مبحث را آخوند فيض بنحو تلخيص از كتب ملا صدرا أستاذ عظيم الشأن خود ، در اين رساله ذكر كرده است ونگارنده براي رفع ابهام از عبارات مذكور ، با كمال اختصار ، بدون آنكه دقيقهيى در اين بحث مهم فوت شود ، بيان مينمايد آنچه بايد در اين مقام ذكر شود چند مطلب است : يكى بيان غايت در حصول
أصول المعارف — صفحة مقدمه 101
مساهمون: الفيض الكاشاني
صمقدمه ١٠١