صور وفعليات در مواد واستعدادات موجود در عالم مادة واثبات غايت در حركات واستحالات غير متناهي در عالم زمان وحركت باعتبار سلسلهء عرضيه وتحقيق اين معنى كه تعاقب صور وفعليات بر مواد باعتبار امتداد زماني با اينكه تناهى ندارد ، داراى غايت است ونيز اعتبار غايت در صور بحسب سلسلهء طوليه وتقرير حق در اين بحث از جهات مختلف وأصولا تحقيق تام در فواعل غائيه از عالىترين وغامضترين مسائل حكمت إلهي است .
مسألهء دوم دفع شبهات اشاعره يعنى جهال ومعطلهء دوران اسلامى وهمفكران آنها از معطلهء دوران قبل از اسلام از اخوان شياطين . ومطلب سوم در بيان عقيدة قائلان باتفاق وابطال عقائد آنان واثبات آنكه قول باتفاق مطلقا باطل است ومحال است كه شيء بدون فاعل مرجح وغايت وجودي موجود شود . مبحث چهارم نفى عبث وبيان اين حقيقت كه هر فعل ارادى بر مبادى متعدد مستند است كه يكى از آنها اراده است وبعد از حصول اراده نفس از طريق قوهء مباشر حركت كه از قواى جسماني بدني حيوان محسوب ميشود فعل خود را اظهار مىنمايد . مبدأ قبل از اراده شوق است كه بعد از تأكّد اراده ميشود ، ويا آنكه اراده اجماع نفس وشوق مقدم بر اجماع است وشوق از فكر وتخيّل وتصور فعل وتخيل غايت مترتب بر آن حاصل ميشود چه آنكه تصور فعل ملايم با طبع فاعل با وجود رجحان تام سبب حصول شوق ميگردد .
بحث در غايت كائنات وصور لاحق بر موارد بر سبيل دوام وحصول صور متعدد ومتكثر از معادن ونباتات وحيوانات ، از دو راه متصور است يكى از طريق سلاسل طولى وتقرير اين أصل مهم كه هر نوع متحصل در عالم مواد داراى افرادى است كه اين افراد از جهت قوه واستعداد وصورت وفعليت موجود شدهاند واز آنجايى مادهء جسماني قابل صور است وصور حاصل از حركت ، جهت فعليت مادة محسوب ميشود ، واز آنجايى كه فاعل وقابل نمىشود بيك وجود موجود باشند ،
أصول المعارف — صفحة مقدمه 102
مساهمون: الفيض الكاشاني
صمقدمه ١٠٢