سه ديدار را طرف علم اجمالى ميناميم و بر اين اساس ميفهميم كه علاقهء علم اجمالى بهريك از اطراف علاقهاى است كه بحسب طبيعت احتمال را دربر دارد در صورتى كه علاقهء علم - هر علم كه باشد - بمعلوم برحسب طبيعت علم ، نفى احتمال را دربر دارد و شمارهء اطراف علم اجمالى با اختلاف دائره ترديد در معلوم مختلف مىشود گاهى سه طرف دارد و گاهى بيشتر و كمترين حدّش آن است كه دو طرف داشته باشد زيرا اگر فقط يك طرف داشت معنايش آن است كه آن طرف خودش معلوم است و علم تفصيلى خواهد بود نه علم اجمالى ، و علم اجمالى بر دو قسم است :
يكى علم اجمالى كه اطرافش متنافى باشد يعنى احتمال نرود كه دو طرف آن در صدق با هم جمع شود مانند اينكه علم داشته باشى كه از سه تن دوستانت فقط يكى بديدار تو خواهد آمد كه براساس اين علمى كه دارى احتمال نميدهى دو تن از دوستانت با هم بديدن تو بيايند .
و قسم ديگر علم اجمالى آن است كه اطرافش متنافى نباشند يعنى احتمال برود كه دو طرف از اطراف آن با هم مجتمع شوند مانند اينكه بدانى كه از سه تن دوستانت حدّاقل يك تن بديدن تو خواهد آمد در چنين علمى هيچ منافاتى ميان اطراف علم نيست پس احتمال ميرود كه دو تن و يا هرسه تن بديدن تو بيايند و در هرحالى از حالات قسم دوّم ميتوانيم علم اجمالى قسم اول را فرض كنيم مثلا در مثالى كه براى قسم دوّم گفتيم چنين فرض كرديم كه حدّاقل يك تن از دوستان خواهد آمد و در اين علم تنافى در اطراف آن فرض نشده بود و لكن ميتوانيم در اينجا يك علم اجمالى با فرض تنافى در ميان اطرافش فرض كنيم يعنى از علم اجمالى قسم اوّل باينكه از اين علم اجمالى كه داريم با جملات زير تعبير كنيم و با ( أ ) ( ب ) ( ج ) دوستان سهگانه خود را نشان دهيم .
1 - فقط ( أ ) بديدار ما خواهد آمد .
2 - فقط ( ب ) بديدار ما خواهد آمد .
3 - فقط ( ج ) بديدار ما خواهد آمد .
الأسس المنطقية في الإستقراء ( مبانى منطقى استقراء ) ( فارسى ) — صفحة 190
مساهمون: السيد محمد باقر الصدر
ص١٩٠