ذكر فوايد علميه كه در محفل كان گل ظاهر شد
بعد از استقرار در آن محفل ارجمند بر طريق استفتاء از حال بعضى املاك خطّهء سمرقند كه صاحبان آن املاك مقام را خالى گذاشته ، رو بجانب ديگر بلاد برافراشتهاند و فروع وطن را [ 129 پ ] باير ساخته ، تخم در ديگر بلاد كاشته سؤال فرمودند و استفسار نمودند كه جمعى از مردمانرا درين بلاد املاك است كه سالها در تحت تصرف ايشان بوده بلا مزاحمت مزاحمى و ممانعت مانعى و ايشان حالى زيادت از سى سال باشد كه آن املاك را باير و معطّل گذاشته و كسى درين ولايت نيست كه از قبل ايشان آن املاك را مزروع دارد و در اطراف و اكناف آن تخمى كارد تا هم مملكت از سمت عمارت روى در ويرانى و تعطّل ننهد « 1 » و هم اموال ديوان قايم گردد و آن املاك حالى حكم بايرات قديمه گرفته و در حكم موات است ، اگر كسى باحياء آن قيام نمايد چنان باشد كه موات را احيا كرده ، آيا اين املاك كه حال او چنين باشد بعد از تعمير ، ملك آنكس گردد كه بعمارت او اقدام نموده ، باقامت وظايف تعمير آن را از مرتبهء بايريّت بمرتبهء عمارت رسانيده يا نه ؟
از حضّار آن محفل يكى افتخار الفضلا مولانا عبد الغفّار قاضى بلخ بود . در جواب گفت : حكم به بطلان به ملكيت سابق كردن دشوارست ، فامّا اگر اعراض مالك از آن ملك معلوم باشد ، حكم اباحت زراعت در آن سرزمين بر ثانى كه تعمير ارض كرده توان نمود . حضرت خان فرمودند : مجرد اباحت در غرض كه ما را باعث بر آن سؤال گشته كافى نيست چه غرض آنست كه مالك را مأمور توان ساختن بزراعت آن بايرات تا مملكت معمور شود و خراج قايم گردد ، چه ارض خراجى اگر مزروع دارند خراج بايد داد و اگر ترك زراعت كنند والى را ميرسد كه حوالت وجه خراج بر مالك نمايد كه چرا تفويت حقوق مصالح مسلمين كردهء . پس اگر زمين را مالك پيدا گردد
هامش
( 1 ) - در اصل : ننهند .