محض و نور خالص بدون آنكه عدمى به أو راه يافته و يا شرى به أو آميخته و يا غبار ظلمتى بر چهرهء أو نشسته باشد . و در انتزاع مفهوم وجود از أو عدم هيچ چيزى مدخليت ندارد ، بلكه به حسب ذات مصداق وجود است . و در نزد ارباب تحقيق و اصحاب تدقيق ثابت شده كه مصداق ذاتي هر چيز عبارت از آن است كه انتزاع آن مفهوم از آن چيز نيازى نداشته باشد كه حيثيتى تعليلى و يا تقييدى در آن دخالت داشته باشد بلكه با قطع نظر از همه چيز و همهء حيثيات ، آن مفهوم از آن چيز قابل انتزاع باشد ، كه اگر چنين نباشد آن مصداق ، مصداق بالذات نخواهد بود . و فيض منبسطى كه همهء اشياء را فراگير است و با همه چيز همراه است سايهء آن وجود « لا به شرط » است نه سايهء وجود « به شرط لا » .
براى درك اين مطلب دقيق در آيههاى ذيل دقت شود : « اوست كه خداى در آسمان است و خداى در زمين » ، « و أو با شماست هر جا كه باشيد » ، « و اوست اول و آخر و ظاهر و باطن » ، « آگاه باشيد كه أو بر همه چيز احاطه دارد . »
عالم وجود ، ظهور كمالات ذات است و علم به آن همان علم متعلق به ذات است
اكنون كه اين مطلب براي تو محقق شد ، اگر چشم دلت سالم باشد و غبار تعصب جلوى آن را نگرفته باشد خواهى ديد كه به اعتبار سريان هويت و اطلاق سلطنت ، أو همهء اشياء است ، و به ملاحظهء
هامش
( 1 ) كه اگر وجود به شرط لا اخذ شده بود معانى اين آيات درست نبود . دقت شود .
( مترجم )