و عثمان سال اوّل همهء عاملان كه عمر داشته بود همچنان به قرار بگذاشت تا سال ديگر ، تا خلافت مستقيم شد و سال دوم به تدريج هركسى را باز مىكرد و به جاى هر كسى يكى از بنى اميّه مىفرستاد . و اوّل كسى از امرا كه معزول كرد سعد وقّاص بود كه او را از اميرى عراق باز كرد و مغيرة بن شعبه را از بصره . و عثمان بر سعد وقّاص چندان جفا كرد كه عمر به خالد بن الوليد [ 224 ] كرده بود و تا عثمان بود هرگز عمل به سعد نفرمود .
و سال اوّل كه عثمان خلافت يافت به مكّه شد و از گرداگرد مكّه دو سه سراى بخريد و ويران كرد و در خانهء كعبه افزود و هرچند خداوندان خانه [ ها ] راضى نبودند ، زر قيمت سراى به زور به ايشان داد و چون نمىستدند به زندان كردشان ! و اوّل خطايى آن بود .
ديگر آنكه در اوّل عهد او اهل شام بشوريدند . عثمان لشكر فرستاد و ايشان را باز صلح آورد . آذربادگان نيز عهد بشكستند و به صلح بازآمدند .
و از شهرها كه به عهد او گشاده شد ، اندلس و افريقيه و بربر و قسطنطنيه بود و اين فتوح به دست عبد اللّه بن ابى سرح و عمرو بن عاص برآمد . و اين عبد اللّه با عمرو بغايت بد بود ، پيش عثمان بدگويى كرد و عثمان ، عمرو عاص را از اميرى باز كرد ، عمرو در كار عثمان بد شد و همه روز مذمّت عثمان گفتى . و عمرو مردى گربز مزوّر بود . به تدريج كار عثمان به جايى رسانيد كه عاقبتش بكشتند . و چون عثمان كشته شده بود ، عمرو مىگفت كه اين كار من كردم و به تدبير من كشته شد و من آن كسم كه اگر ناخن بر كوه زنم خون بيارم !
و عثمان ، اميرى شام به معاويه داده بود و معاويه از راه درياى شام قصد روم كرد و برفت و پنجاه پاره شهر از بلاد روم بگرفت و غنيمت بسيار بياورد . و بو موسى الاشعرى امير بصره بود از گاه عمر ، اهل بصره از وى بناليدند . عثمان او را معزول كرد . و عمال خراسان ، آنها را كه عمر فرستاده بود ، همه معزول كرد . و در روزگار او شهرهاى ماوراء النّهر و فرغانه و آن ديار همه گرفته شد . و در اين سال فارس بشوريد و عبد اللّه بن معمّر را كه امير فارس بود بكشتند . عثمان پنج امير را به فارس فرستاد تا فارس را ضبط كردند و سيستان و مكران و آن حدود را همه اميران فرستاد تا بگرفتند و اكثر جهان اسلام متابع شد .
امّا عثمان در عهد خلافت خود چيزى چند مىكرد كه صحابه بر وى انكار مىكردند و
مجمع الانساب ( فارسى ) — صفحة 289
مساهمون: مير هاشم محدث
ص٢٨٩