گشت . و در هر ركنى از اركان چهارگانهاش منازل سر به ايوان كيوان كشيد .
و پس از فتح دمشق آن حضرت به عمارت دو گنبد عالى بر سر قبور بعضى از امهات مؤمنين كه در آن بلده آسوده بودند فرمان داد و در مدت بيست و پنج روز آن دو قبهء رفيع از سنگ تراشيده مكمل شد .
و آن برگزيدهء حضرت قيوم در توجه به جانب روم به حفر نهرى اشارت فرمود و در عرض يك ماه ، جوئى كه زياده از ده فرسخ طول آن بود به نوعى حفر كرده شد كه جريان كشتى در آن امكان داشت . و آن جوى را « نهر برلاس » نام نهادند .
ديگر از آثار حضرت صاحبقران تعمير شهر بيلقان است و آن بلده بدان مرتبه ويران شده بود كه از عماراتش اثر و نشان نمانده بود . القصه معماران در آن مكان به فرمان صاحبقران گيتىستان طرح شهرى كشيدند مشتمل بر سور و خندق و چهار بازار و سراها و حمامها و غير آنها . و استادكاران و لشكريان به جد تمام و جهد مالاكلام به كار مشغول شدند و دو بارو مسافت دورش به گز بزرگ دو هزار و چهارصد گز و عرض ديوارش يازده گز و عرض خندق سى گز و عمق آن قريب هشت گز مرتب ساختند و در هر ضلعى از اضلاع چهارگانهاش برجى معتبر برافراختند . و در آن شهر دو دروازه گشادند و كنگره و سنگاند از ترتيب دادند . و تمامى عمارات بيلقان در مدت يك ماه به پايان رسيد .
ديگر از آثار صاحبقران كامكار مدرسهاى است كه در سمرقند جهت مقبرهء ميرزا محمد سلطان ساختهاند . و ايضا رباط و حوض بزرگ كه در ستركى واقع است « 1 » ( ؟ ) از عمارات آن حضرت است . و در ولايت جام نيز خانقاه مسافرپناه از جملهء ابنيهء آن مغفرت دستگاه است . و دار الفتح يزد نيز از جملهء ابنيهاى است كه به فرمان صاحبقران سعادت انتما بنا يافته .
و از روىپوشان حرم حضرت صاحب قران ، تومان آغا در قصبهء كوسويه مدرسهاى نيكو بنا كرده و در چهار فرسخى آن قصبه رباطى وسيع رفيع از حيز قوت به فعل آورد .
و ميرزا سيدى احمد بن عمر شيخ بن حضرت صاحبقران در شبرغان مدرسهاى متين طرح انداخت و قريهء معمورهاى بر آن وقف ساخت ، و حالا آن بقعه آبادان است و طلبهء آن ولايت از حاصل قريهء مذكوره محظوظ مىشوند .
هامش
( 1 ) . شايد هم كركسى است كه از معابر ( گذر ) آمودريا ( جيحون ) بوده ( تركستاننامه بار تولد ، چاپ بنياد فرهنگ ، صفحهء 201 ) ( ن ) .