مقام بر ذكر بعضى از آثار شهريار عدالتشعار اختصار مىرود :
نقل است كه حضرت صاحبقرانى در بهار سنهء 781 به بناى حصاركش فرمان داد و در داخل شهر ، قصرى عالى بنياد نهاد . و چون آن عمارت به اتمام رسيد به « آق سرا » موسوم گرديد . و به تاريخ جمادى الاخرى سنهء 798 حضرت صاحبقرانى در باغى كه به طرف شمال معمورهء سمرقند پيش از اين تاريخ به سالى چند بنا فرموده بود قصر رفيع منيع طرح انداخت و در مدت يك ماه و نيم آن منزل دلكش در غايت لطافت و زيبائى به اتمام رسيد و اكثر خانههاى آن مكان را به زر و لاجورد منقش ساختند . و در سنهء 799 صاحبقران دريادل بر كنار مرغزار كان گل فرمان داد كه باغى بنياد نهادند مربع كه هر ضلع آن هزار و پانصد گز شرعى بود ؛ و در ميان هريك از اركان آن دروازهاى بلند گشادند و طاقهاى آن را به كاشيكارى تزئين دادند ؛ و عرصهء باغ را به اصناف درختان ميوهدار و انواع اشجار بازارها بياراستند و در ميان آن باغ ، قصرى طرح انداخت مشتمل بر سه طاق رفيع و قبهاى منيع . و چون آن موضع روحافزاى به اتمام رسيد به « باغ دلگشاى » موسوم گرديد .
و هم در اين سال آن پادشاه بىهمال در سر مزار شيخ احمد نسوى - قدس سره - عمارتى عالى ساخت كه مبنى بود از طاق با رفعت و دو مناره و گنبد بلند وسيع و گنبد ديگر دوازه گز در دوازده گز و چهار صفه براى مرقد منور در جانب قبلهء گنبد بزرگ و در دو جانب گنبد چهار صفهء ديگر هريك سيزده گز و نيم در شانزده گز و نيم جهت جماعت خانه ، و ديگر حجرات و توابع و لواحق . و اين عمارت را به كاشيكارى مزين گردانيدند .
و در اثناء يورش هندوستان ، حضرت صاحبقران گيتىستان جوئى بزرگ به طول پنج فرسنگ از آب غربان جارى گردانيد و آن را « جوى ماهيگير » گويند و چند قريهء معتبر به آب آن معمور گشت . هم در اين سفر ، پادشاه عالى جاه به تعمير قلعهء ايرياب و مساجد و مساكنى كه در آن حصار ، ويران و خراب گشته بود فرمان فرمود و در مدت چهارده روز حصنى در غايت استحكام به اتمام رسانيد .
و حضرت صاحبقران بعد از مراجعت از غزاى هندوستان در بلدهء جنت مانند سمرقند مسجد جمعهاى در كمال رفعت و نهايت وسعت بنياد نهاد و در اندك زمانى عمارت آن معبد متبرك تكميل يافت و چهار صد و هشتاد ستون از سنگ تراشيده هريك به طول هفت گز در آن مسجد افراخته شد ، و فرش عرصهء آن از تختههاى سنگ تراشيده پرداخته
مآثر الملوك ( به ضميمه خاتمه خلاصة الأخبار وقانون همايونى ) ( فارسى ) — صفحة 164
مساهمون: مير هاشم محدث
ص١٦٤