ديگر ، عفو و رحمت و توفيق از جانب خداوند متعال براى انسان ، و امداد رسانى به انسان به واسطهء عطا و فضل الهى .
وقتى انسان احساس نيازمندى كرد ، اين « احساس نيازمندى » او را به حركت در مىآورد تا به نحوى نياز خويش را بر طرف سازد . فضل و عطاى الهى نيز به انسان غناى نسبى مىدهد ، و نارساييها و نيازمنديهاى انسان را از ميان مىبرد ، و در نتيجه انسان تكامل مىيابد .
امّا ، اگر انسان احساس نيازمندى نكرد ، هيچ گاه به سوى كمال نمىشتابد ، حتّى اگر در واقع ، نيازمند آن نيز باشد . و اگر خداوند بر چنين انسانى از راه عفو و رحمت و عطا ، تفضّل نفرمايد ، همچنان اين انسان ناقص خواهد ماند ، و براى هميشه از حركت به سوى تكامل باز خواهد ماند .
ماجرايى كه در داستان آدم مطرح شده است ، اين هر دو مطلب را با هم دربردارد .
اگر انسان به روى زمين فرود نمىآمد ، احساس نيازمندى نيز نمىكرد ، و همچنان در باغ بهشت ، مىخورد و مىآشاميد ، و هيچ رنج و سختى نمىكشيد ، زيرا ، طبيعت آن باغ چنين بود :
إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَ لا تَعْرى . وَ أَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَ لا تَضْحى
« 1 » .
اگر از آدم اين معصيت سر نمىزد ، ممكن نبود به آن درجات عاليهء رحمت و مغفرت الهى كه انسان در حالت بازگشت و توبه به آن مراحل مىرسد ، دست يابد . علّامهء طباطبايى قدّس سرّه بر آنند كه رسيدن به درجات خاصّى از رحمت و مغفرت موكول به توبه و انابه است . سخن ايشان چنين است :
« خداوند متعال را اوصافى است از عفو و مغفرت و توبه و ستر و فضل و رأفت و رحمت ، كه جز گناهكاران به جلوههاى آن اوصاف دست نيابند . . . همين توبه بود كه زمينه را براى تشريع و تعيين طريقى كه مىبايست انسانها سلوك مىكردند ، و آمادهسازى منزلگاهى كه مىبايست انسانها در آن سكونت مىگزيدند ، فراهم ساخت . بنابراين ، تشريع دين و تقويم آيين ، دستاورد همين توبه بود » « 2 » .
هامش
( 1 ) طه / 118 و 119
( 2 ) تفسير الميزان ، 1 / 134 ، چاپ جامعهء مدرّسين ، قم .