با اين ترتيب ، مىتوانيم به يك سؤال ديگر نيز پاسخ دهيم و آن اين كه چگونه براى ابليس دست داد كه بتواند آدم را در بهشت گمراه كند ؛ با آن كه وارد شدن به بهشت براى ابليس ممنوع بوده است ؟ در پاسخ اين سؤال مىگوييم كه : اين باغ ( بهشت ) مىتواند زمينى بوده باشد ، و در نتيجه ورود شيطان به آن باغ ممنوع نبوده باشد . چنان كه احتمال دارد ضميرهاى جمع در آيهء شريفه :
. . . وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ . . .
« 1 » بر آدم و حوّا و ابليس منطبق گردد .
به علاوه ، كار اغواى شيطان مىتواند از بيرون باغ بهشت هم صورت گرفته باشد . زيرا ، خطاب و گفتگو ميان بهشتيان و ديگران كه بيرون بهشتاند ، ميسّر است . چنان كه قرآن كريم در باب گفتگوى بهشتيان با دوزخيان بيان فرموده است :
وَ نادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ ، قالُوا : إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ
« 2 » .
نيز در باب گفتگوى بهشتيان با دوزخيان فرموده است :
وَ نادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا ؛ فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا ؟ قالُوا : نَعَمْ : فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ
« 3 » .
گناه آدم :
سؤال ديگر اين است كه گناه و گمراهى و نافرمانى آدم چگونه بود ؟ كه خداوند فرمود :
. . . وَ عَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى
« 4 » . مگر نه اين است كه بعضى روايات دلالت بر آن دارند كه حضرت آدم عليه السّلام پيامبر بوده است ؟ هر چند در قرآن كريم به عنوان پيامبر از او ياد نشده ؛ و مگر نه اين است كه پيامبران از گناه و لغزش و گمراهى از آغاز زندگى معصوماند ؟
قطع نظر از ترديد و گفتگو دربارهء صحّت اين فرضيّات ، فرضيّهء پيامبر بودن آدم ، و فرضيّهء
هامش
( 1 ) بقره / 36
( 2 ) اعراف / 50
( 3 ) اعراف / 44
( 4 ) طه / 121